Nguyễn Tấn Đại

Niềm tin cuộc sống

Nguyễn Tấn Đại — 2021-02-12T19:00:00Z

Trong cuộc sống, đôi khi chúng ta mất đi niềm tin. Vào nhà chức trách. Vào môi trường xã hội xung quanh. Vào người khác. Và vào chính bản thân mình. Đến độ một lúc nào đó muốn phục dựng niềm tin, người ta không còn biết phải bắt đầu từ đâu, từ ai, từ lúc nào… Tốc độ cuộc sống càng quay cuồng, người ta càng vội vã muốn có thật nhiều thứ thật nhanh chóng. Tới mức đôi khi quên bẵng đi rằng niềm tin cũng giống như cây cối, cần được vun xới chăm bón hàng ngày mà không trông mong vào bất cứ điều gì kì diệu nào khiến nó vụt lớn.

Khi bé Thỏ tròn 5 tuổi, vừa có em trai, cả nhà ở lại Sài Gòn ăn Tết. Chiều mùng 2, cả nhà dẫn nhau đi đường hoa Nguyễn Huệ. Trước khi đi, bé Thỏ xúng xính chiếc túi nhỏ được tặng để đựng bao lì xì. Không biết bỏ gì vào, hai vợ chồng bảo nhau lấy miếng giấy ghi số điện thoại ba mẹ dự phòng khi cần thiết, dù bé đã thuộc lòng từ lâu.

Mẹ địu em trai trước bụng. Ba cầm máy quay phim chụp hình. Chị Hai lúc đi với ba, lúc đi theo mẹ, lúc nào cũng nắm chặt tay sợ lạc. Cả nhà dạo từ đầu đường đến cuối đường rồi quay lại. Trời sẩm tối, dòng người chen chúc vào ngày một đông hơn. Đến bồn hoa gần cổng ra vào, mấy mẹ con tạo dáng chụp hình lần cuối trước khi ra về.

Xong mẹ địu em đi trước. Ba quay ngược lại “vớt cú chót” chụp vài tấm ảnh đường hoa lung linh dưới ánh đèn đêm. Đến khi đuổi kịp mẹ thì không thấy bé Thỏ đâu; mẹ thì nghĩ con đi với ba, trong khi ba nghĩ con đã theo mẹ. Cả hai bắt đầu hốt hoảng, ngó quanh tìm kiếm. Hỏi các chiến sĩ thanh niên xung phong đứng làm nhiệm vụ bảo vệ bên hàng rào chắn, họ hướng dẫn đến trạm chỉ huy ở khu vực giữa đường hoa để khai báo. Thế là chia nhau mẹ đi khai báo, ba tiếp tục chạy quanh tìm kiếm.

Dòng người đổ về đường hoa đã đông nghịt, chỉ có thể đi theo một chiều. Ba vừa vạch đám đông vừa chạy vừa ngó quanh, từ đầu đường hoa đến quãng giữa có lối rẽ quay lại hai vòng vẫn không chút tăm hơi. Mười phút ấy bỗng dài ra như cả thế kỉ. Mỗi giây trôi qua là một lần uất nghẹn cái cảm giác bồng bềnh chông chênh không thể nào tả được… Chỉ cần bé bước vài bước ra khỏi rào chắn là vô phương tìm kiếm, sẽ không biết được mai này sống thế nào, lớn lên ra sao…

Đến vòng thứ ba thì hết hi vọng, ba gọi điện cho mẹ báo quay về trạm chỉ huy. Đến nơi, vừa trình bày sự việc, được yêu cầu cầm bút khai báo thông tin về bé vào sổ, nhìn sang bên cạnh thì thấy bé Thỏ đang đứng đó, rụt rè kêu “Ba ơi!”. Lúc đó mẹ cũng vừa kịp đến nơi. Bao nhiêu cảm xúc dồn nén võ oà, ba định hỏi “Con đi đâu nãy giờ?...” nhưng những người bảo vệ xung quanh ngăn lại, bảo để từ từ rồi nói chuyện nhẹ nhàng với bé.

Kiểm tra lại điện thoại, thấy có hai cuộc gọi nhỡ từ số máy cố định. Hỏi ra mới biết là trạm chỉ huy gọi đến hai lần mà ba không nghe chuông để bắt máy. Khi đã bình tĩnh, tra hỏi ngọn nguồn thì bé Thỏ kể rằng con đi một lúc thì không thấy ba mẹ đâu, thấy chú công an mặc đồ xanh như vầy (chỉ tay vào một chiến sĩ thanh niên xung phong) nên tới hỏi: “Chú ơi! Chú biết ba mẹ con ở đâu không?”, rồi chú dẫn con về đây. Khi được hỏi tên ba mẹ và số điện thoại, bé Thỏ lấy miếng giấy ghi sẵn trong túi ra đưa. Khi các chiến sĩ trực ở trạm chỉ huy gọi ba không được thì chuyển sang gọi mẹ để mời về trạm đón bé.

Đến tận bây giờ, đã tròn 10 năm, tôi vẫn không thể nào quên được cái cảm giác kinh khủng ngày ấy. Điều đã cứu thoát cả gia đình ngày hôm ấy, không có gì khác ngoài niềm tin vào cuộc sống. Ngay từ khi biết nói và quan sát, bé Thỏ đã không ngừng đặt câu hỏi và nhận được những câu trả lời đầy chất “trẻ con” của ba. Bé đã lớn lên với một niềm tin chân thực vào những giá trị chân thực trong cuộc sống, không nhuốm màu thị phi thiên kiến đầy chủ quan của người lớn.

Nói chuyện phải biết thưa gửi, cảm ơn, xin lỗi; ai khác nói cộc nói trổng bất lịch sự mặc dầu. Đi xe gặp đèn đỏ phải dừng, đèn xanh mới chạy; thấy người vượt đèn đỏ biết là sai và không làm theo. Thấy người khác xả rác lung tung ngoài đường biết là sai và luôn tự giác bỏ rác đúng nơi đúng chỗ. Các chú công an mặc đồng phục chuyên bắt kẻ gian trừng trị cái ác và giúp đỡ người gặp hoạn nạn…

Niềm tin chân thực ấy được vun đắp qua từng câu hỏi đáp, từng mẩu chuyện và cả những trò đùa giỡn hàng ngày giữa hai cha con trên đường đi học hay dạo phố. Không có bất cứ điều kì vọng nào ngoài việc con lớn lên mỗi ngày biết phân biệt đúng sai tốt xấu trong từng cử chỉ, hành động dù là nhỏ nhặt nhất. Sẽ có những lúc nhận định đánh giá sai, nhưng chính bản thân con sẽ biết tự học hỏi từ chính những cái sai mắc phải. Ba mẹ không thể đi theo bên cạnh chăm sóc lo lắng cho con cả cuộc đời, nên cách tốt nhất là con có đủ hành trang để tự biết cách bảo vệ mình, càng sớm càng tốt, càng dày dặn càng tốt.

Chính nhờ đó mà một cô bé 5 tuổi, lạc ba mẹ giữa đường hoa đông nghìn nghịt lúc chập choạng tối mùng 2 Tết Tân Mão, đã xem các chiến sĩ thanh niên xung phong mặc đồng phục xanh lá cây chính là những chú công an chuyên làm việc tốt, để từ đó cứu được chính bản thân. Sau 10 năm, cả hai chị em vẫn tiếp tục lớn lên với những câu chuyện nhỏ vun xới niềm tin cuộc sống hàng ngày. Không hi vọng vào một điều kì diệu lớn lao nào, mà chỉ như cây cối cần chăm bón cần mẫn để ngày một vươn cao vững chãi.

Tản mạn nghề giáo (4)

Nguyễn Tấn Đại — 2020-11-23T02:50:35Z

[Tiếp theo phần 1 > phần 2 > phần 3]

Người thầy tự tâm

Sau khi xong cao học ở Pháp về nước, có người hỏi tôi qua bển học cái gì, ở trường nào, có cái gì hay. Tôi trả lời học về phương pháp sư phạm ở cái trường nhỏ xíu không mấy ai biết tới, mà cũng chẳng có gì hoành tráng ngoài một câu chuyện nôm na về giáo dục học được từ thầy Pascal ở Le Mans. Đó là, người thầy dạy học giống như dẫn học trò đi trên đường, bỗng dưng gặp một bức tường chắn ngang (mà thầy đã cố tình dựng lên từ trước), đủ cao để học trò không nhảy qua dễ dàng. Tiếp theo cứ để cho học trò tự tìm mọi cách, thậm chí phải trèo lên trượt té hay đầu cụng tay đấm bức tường đến rướm máu để vượt qua mà không được; để cho nhớ. Rồi thầy khéo léo giấu một cái thang ở đâu đó trong bụi cây ven đường, và kín đáo tiết lộ một dấu hiệu để học trò biết cách tìm cái thang mà bắt lên vượt qua tường. Và cứ thế tiếp tục cùng học trò đi tới, rồi lại gặp những bức tường mới…

Về sau tôi học và nghiên cứu chuyên sâu về khoa học giáo dục, tiếp cận nhiều lí thuyết và phương pháp giáo dục hiện đại, dù có nhiều tên gọi khác nhau như dạy học tích cực, dạy học theo dự án, dạy học giải quyết vấn đề, dạy học cá nhân hoá, v.v. thì hầu như phương pháp nào cũng “diễn Nôm” ra như câu chuyện kể trên vậy. Kể cả trong công nghệ giáo dục (môn khoa học hiện đại nghiên cứu về việc ứng dụng công nghệ trong giáo dục chứ không liên quan gì đến các ô tròn ô vuông dạy chữ tiếng Việt cho trẻ em dân tộc thiểu số), câu chuyện này cũng hoàn toàn nghiệm đúng. Vì vậy, tôi không ham mê chạy theo những ngôn từ thời thượng rổn rảng mà nhiều người, kể cả có hay không có chuyên môn về giáo dục và công nghệ giáo dục, vẫn thường phát biểu, như khai phóng khai sáng khai trí cách mạng công nghiệp bốn chấm… trong khi tôi chỉ biết mù mờ hoặc… mù tịt.

Không biết từ đâu mà tôi có tính thích học. Học đủ thứ trên đời. Di truyền hay truyền thống gia đình cũng không hẳn, vì cả các thế hệ ông bà cha mẹ lẫn nhiều anh chị tôi không phải ai cũng học hành tới nơi tới chốn. Có khi là vì thuở nhỏ nhà nghèo, đất nước mới mở cửa còn nhiều dư địa cho báo chí sách vở truyền bá tư tưởng phấn đấu học hành cống hiến, tôi ham đọc báo mãi rồi “nhiễm”. Thêm nữa, đó là thời kì sinh hoạt Đội và Đoàn vẫn còn giữ được chất “lửa” nguyên sơ chưa nhuốm màu lợi ích kinh tế và chính trị như sau này, nên cái lí tưởng nồng nhiệt tuổi trẻ ấy đã khắc dấu sâu sắc không mờ phai trong tâm tưởng. Một năm trải nghiệm ở Pháp đã thắp lên vài ngọn đèn chiếu sáng thêm cho lí trí tôi còn u mê. Câu chuyện “diễn Nôm” kia vẫn cứ là bài học tôi nằm lòng, cùng với “ngọn lửa tâm tưởng” và “ngọn đèn lí trí” tất cả trở thành một người-thầy-tự-tâm dẫn dắt tôi tiếp tục không ngừng học, hành, nghiên cứu và truyền bá giáo dục.

Năm 2001, sau một năm cao học, tôi về nước ngày 19 tháng 8. Một tuần sau tôi lên Đà Lạt, mang hồ sơ đến Sở Giáo dục xin việc. Được hỏi là Sở đang cần chuyên viên bộ môn Sinh, có muốn làm vị trí ấy không, tôi rụt rè bảo mình mới ra trường đi du học luôn rồi về, chưa có kinh nghiệm thực tiễn, sợ làm chuyên viên bộ môn về nói chuyện với các trường sẽ không đủ sức thuyết phục. Khi trình bày nguyện vọng muốn dạy học ở trường Cao đẳng Sư phạm cho phù hợp với trình độ bằng cấp, cũng đồng thời tích luỹ kinh nghiệm thực tiễn thì tôi được bảo cứ qua liên hệ trực tiếp với trường.

Chạy xe vòng sang trường Cao đẳng Sư phạm, đến cửa bảo vệ toà nhà chính hỏi muốn gặp người phụ trách tổ chức nhân sự để nộp hồ sơ xin việc thì được bảo rằng lãnh đạo đang nghỉ bệnh, tuần sau quay lại. Chàng trai hăm ba tuổi hừng hực nhiệt huyết vui vẻ quay về huyện lo việc nhà rồi ngay sau lễ Quốc khánh lại cưỡi chiếc Citi đỏ “thần thánh” một thời vượt đèo lên Đà Lạt. Cũng gặp người bảo vệ hôm trước, cũng trình bày lí do, và vẫn nhận được câu trả lời lãnh đạo chưa đi làm lại. Bắt đầu băn khoăn, tôi vòng ngược sang Sở Giáo dục. Cô phó phòng tổ chức bảo nếu không chờ xin được bên Cao đẳng thì chỉ còn một chỗ tại trường bán công Nguyễn Trãi ở Đức Trọng, chuẩn bị khai giảng mà vẫn thiếu một giáo viên Sinh. Thế là, vội vã cầm hồ sơ chạy xuống Đức Trọng, được nhận vào ngay. Hôm sau, tôi đóng bộ từ Đơn Dương chạy qua Đức Trọng dự lễ khai giảng, rồi ngay lập tức thuê một phòng trọ đối diện trường, bắt đầu sự nghiệp dạy học phổ thông ngắn ngủi của mình.

Trường bán công Nguyễn Trãi là nơi đón nhận học sinh “hàng dạt” của thị trấn Liên Nghĩa, sau khi đã chọn lọc hết những học sinh khá giỏi vào trường THPT Đức Trọng. Thỉnh thoảng, buổi chiều học trò tan học ra lại có một đám nhốn nháo, vài thanh thiếu niên choai choai hùng hổ chặn đường “trị” một học sinh nào đó có mâu thuẫn gì đó với một người quen của chúng, xong ngang nhiên vứt con dao Thái nhọn hoắt xuống mương rồi bỏ đi. Một hôm như thế, nghe tiếng ồn ào trước khu nhà trọ tôi ra xem thử chuyện gì, thấy một cậu học sinh lớp mình chủ nhiệm bị đánh chúi nhủi liền chạy lại can và dắt cậu vào phòng. Chắc vì thấy tôi là giáo viên nên chúng cũng tạm ngừng tay, chưa dám manh động. Cho học trò ngồi lên xe, khoá vội phòng trọ, tôi ngó trước ngó sau cẩn thận rồi… vọt lẹ, chở vù cậu về nhà.

Tôi được giao dạy ba khối gồm lớp 7, lớp 10 và lớp 11, khi ấy vẫn còn theo chương trình cải cách lần đầu 1981-1992. Trong cái khuôn khổ gò bó cứng nhắc lúc bấy giờ, bộ giáo án tôi soạn rất “dị” so với các đồng nghiệp cùng trường hay cùng thời. Nếu như 5 bước lên lớp bắt buộc phải có, thì tôi “chế” thêm các cấu trúc bố cục giáo án, các quy ước mô tả hoạt động của giáo viên và của học sinh (cá nhân hoặc nhóm)… Lối trình bày giáo án phổ biến khi ấy là giáo viên phải hỏi câu gì vào lúc nào, học trò phải trả lời ra sao để chép bài lên bảng và vào vở. Tôi thì chỉ ghi vắn tắt kiểu “G: ?” (giáo viên hỏi), “H: !” (học sinh trả lời), “G: gg” (giáo viên giảng giải), “H: gh” (học sinh ghi chép)… Dụng cụ dạy học gần như không có gì đáng kể, nên tôi tận dụng mọi cơ hội mày mò làm các món đồ dùng trực quan, hoặc cho học trò chuẩn bị sẵn mẫu vật ở nhà mang theo, hướng dẫn cho quan sát, nhận xét và làm bài luận. Lớp học thì thường xuyên đầy ắp tiếng cười (dĩ nhiên ngoài những buổi mệt mỏi, chán đời hay đang bực bội), đến nỗi thầy hiệu trưởng phải đi qua đi lại ngoài sân lườm lườm nhìn vào xem thầy trò đang dạy học hay đang chơi…

Với chương trình và cách dạy nói chung khá cũ kĩ, lại là học trò bán công, khâu bài tập vận dụng và kiểm tra đánh giá là yếu nhất. Nếu thi trắc nghiệm mãi gần chục năm sau mới phổ biến ở Việt Nam, thì tôi đã cặm cụi soạn những câu hỏi trắc nghiệm đơn giản, từ viết tay chuyển sang đánh máy rồi in ra, bỏ tiền túi photocopy phát miễn phí cho học trò. Lớp 11 cần phải giải toán di truyền mà thời gian trên lớp quá ít, tôi đăng kí phòng trống ở những buổi không có giờ dạy, bảo học trò em nào muốn luyện thì tự giác đúng ngày giờ tới học, không phải đóng tiền bạc gì. Học trò mang tâm lí mình học kém, đa số lại lười do đi học vì bổn phận hơn là hứng thú, mỗi tiết dạy thay vì lấy 5 phút kiểm tra miệng vài em tôi dùng 10 phút để kiểm tra viết cả lớp, cho xem tài liệu thoải mái, rồi cứ cộng trung bình các cột điểm ấy lại tính thành điểm kiểm tra miệng. Vậy mà, vẫn có bạn mắt nhắm mắt mở chép bài của bạn, chấm xong chỉ biết cười ra nước mắt: “Tất cả các loài thực vật đều có 4 chân, có thể đi lại và tự kiếm ăn được”…

Đề thi học kì tôi thiết kế lại càng khác biệt. Thay vì đặt những câu hỏi kiểm tra các nội dung kiến thức riêng biệt, tôi xâu chuỗi tất cả các kiến thức đã học thành một đề tài liên hoàn, câu này dẫn đến câu kia và tất cả xoay quanh một tình huống thực tiễn mà học trò có thể quan sát hay mường tượng ra được một cách dễ dàng. Đáp án theo đó mà cũng rất cụ thể, chi tiết, nhưng không phải theo kiểu tầm chương trích cú đúng theo sách vở, mà là đánh giá nội dung trình bày có chính xác hay không. Nhưng nói chung, nếu như giáo án “dị” người khác có thể khen (như cô hiệu phó chuyên môn) hay miễn cưỡng bỏ qua vì khó “cãi” lại tôi (như nhiều đồng nghiệp), đề thi “đột phá tư duy” quá “liều” lại khó được chấp nhận. Giải pháp trung gian dung hoà được đưa ra để đưa một liều lượng tư duy mới mẻ vào đề thi, nhưng vẫn giữ phần “học thuộc lòng trả bài” ở một tỉ lệ cao cho an toàn.

Thời ấy, lương giáo viên trong tầm 700.000 đồng/tháng, ứng với khoảng… 47 đô la Mỹ, nếu quy theo thời giá hiện nay sẽ được khoảng… 1,1 triệu đồng. Tôi đã chủ trương đi dạy không bận tâm đến thu nhập, nên lương lãnh ra chỉ đủ thuê phòng trọ và đổ xăng những ngày trống giữa tuần chạy về Đơn Dương và cuối tuần phi xuống Bảo Lộc. Bao nhiêu tâm huyết đổi mới phương pháp dạy học tôi mang từ Pháp về đều hết trút vào các lớp học tại Đức Trọng, để trông chờ cơ hội đăng kí đợt tuyển công chức do Sở Giáo dục tổ chức. Người thân quen trong gia đình làm cán bộ Nhà nước không ít, chức tước to cấp huyện cấp tỉnh đều có “kênh” nếu muốn nhờ vả, nhưng tôi vẫn chủ trương tự thân vận động.

Tháng 3 tôi nộp hồ sơ xin tuyển thẳng công chức cho phòng tổ chức Sở, theo diện tốt nghiệp đại học hay cao đẳng loại giỏi, hoặc có bằng thạc sĩ, tiến sĩ, rồi tỉnh queo về lại trường chờ kết quả. Tháng 5 nhận được cuộc điện thoại của Sở về trường, bảo lên… chuyển hồ sơ qua thi công chức. Tôi tò mò hỏi cô phó phòng tổ chức có bao nhiêu ứng viên được tuyển thẳng, cô bảo có 1 bạn tốt nghiệp Đại học Đà Lạt ngành Sinh loại giỏi, và 6 bạn tốt nghiệp Cao đẳng Sư phạm ngành Nhạc-Hoạ loại giỏi. Tôi hỏi thêm vậy sao em tốt nghiệp đại học sư phạm chính quy, có bằng cao học loại giỏi về phương pháp giảng dạy ở nước ngoài, mà không được tuyển thẳng. Cô trả lời, ờ thì em học cao học là cho biết, nhưng xét tuyển thẳng thì vẫn xét bằng đại học (mà tôi chỉ có bằng tốt nghiệp loại… trung bình, với điểm 6,98/10 cho 2,5 năm học chuyên ngành, không tính điểm 1,5 năm học đại cương). Tôi không nói gì nữa, lặng lẽ bước qua nộp 70.000 đồng lệ phí thi công chức, mà trong lòng biết rằng con đường mình đi sẽ ngày càng rời xa xứ cao nguyên, vì điều ngành giáo dục tỉnh nhà cần không phải cái tâm huyết mình muốn cống hiến.

Suốt hành trình viễn xứ đến nay gần tròn 20 năm, tôi chưa bao giờ thấy buồn hay băn khoăn về sự từ chối của quê hương và về sự ra đi của mình. Tôi bình thản nhìn sự việc, chấp nhận như nó vốn thế và, với người thầy tự tâm dẫn dắt trong mình, luôn không ngừng học hỏi và kiên trì đi tới, chuyển tải tâm huyết của mình cho quê hương, cho nghề giáo, theo những cách thức thích hợp nhất và hiệu quả nhất có thể. Điều duy nhất tôi băn khoăn trong lòng, đó là, với những lứa học trò đã từng trải nghiệm phong cách mới lạ của tôi trong một năm học ngắn ngủi, liệu quay lại một guồng máy cũ có phải là một sự thiệt thòi cho các em. Nhưng, suốt mấy năm sau khi tôi nghỉ dạy, một cô học trò lớp 7 tôi chủ nhiệm viết thư cho thầy, tâm sự rằng: “Chúng em rất nhớ thầy. Cho dù thầy chỉ dạy một năm học và chủ nhiệm đúng một học kỳ đi nữa thì chúng em vẫn nhớ đến thầy và những gì thầy đã dạy chúng em. Em không biết vì sao mình lại viết được như thế, hay là do tình cảm thầy trò đã gợi cho em cầm bút viết được như thế […] Lên lớp 8 chúng em đã tiến bộ lắm và những thành tích lại cao hơn, từ đầu năm vô chúng em luôn xếp tốt và khá […] Lớp chúng em không chán thầy và còn mong thầy dạy năm lớp 9 nữa cơ…” Âu cũng là một niềm an ủi, rằng thông điệp tự tâm của mình chạm được đến trái tim các em để lan toả, giúp các em biết tự thân vận động vượt qua những trở ngại của môi trường xung quanh mà lớn lên thành người.

Sài Gòn, tháng 11/2020

Tản mạn nghề giáo (3)

Nguyễn Tấn Đại — 2020-11-22T04:16:34Z

[Tiếp theo phần 1 > phần 2]

Những người thầy Pháp

Người tiếp nhận tôi sang Pháp học cao học là thầy Marc Laulier, giáo sư Đại học Maine, ở thành phố Le Mans (/lơ-mân/) nơi có cuộc đua xe hơi nổi tiếng “24 giờ Le Mans”. Trong lời phát biểu đầu tiên tại hội đồng chấm luận văn tiếng Pháp của trường Sư phạm, Thầy bảo rằng tao đi từ Bắc vào Nam đến đây là điểm cuối, so với các bài đã chấm ở Hà Nội và Huế, tao đề nghị cho điểm tuyệt đối 20/20 ở hội đồng này. Cứ tưởng có bản luận văn “oách xì dách” như thế là “ngon”, ai dè khi sang đến Pháp, tham khảo kho luận văn trong thư viện xong tôi chỉ muốn giấu biệt quyển luận văn của mình. Không chỉ là vấn đề ngôn ngữ, mà cả cách tiếp cận khoa học của họ rất khác, không theo kiểu đếm trang đo bề dày để đánh giá khối lượng công việc nghiên cứu rồi suy ra giá trị khoa học của đề tài. Điều mà ngay cả về sau học cao học ở Việt Nam, luận văn của tôi vẫn bị “dính” khi một thành viên hội đồng chấm điểm thấp vì… chỉ có 65 trang, cùng 12 trang tài liệu tham khảo và phụ lục.

Vốn có xuất phát điểm không luyện thi đại học, tôi gần như không biết làm toán lai, và thực tâm cũng không mặn mà với các loại mẹo và công thức ghi nhớ để giải các loại toán này. Học môn Di truyền, một hôm Thầy tới lớp khênh theo nguyên một giỏ “cần xé” bắp khô. Thầy phát cho mỗi sinh viên một trái bảo đếm số hột bắp trắng và số hột bắp tím, rồi kêu từng người đọc và nhận xét kết quả. Từ đó mới dẫn vào các quy luật di truyền của Mendel, mà tôi đã học bầm trầy bầm trật mấy năm trời tại Việt Nam thuần tuý bằng cách “tụng” các số liệu và lời giải thích từ sách vở.

Bài tập, câu hỏi vận dụng từ giáo trình của họ hoàn toàn không có các bài toán do ai đó ngồi một chỗ tưởng tượng ra đủ các kiểu lai, các loại kết quả cài cắm mưu mẹo để áp dụng công thức tính toán phức tạp. Toán lai nói riêng, toán di truyền nói chung của họ khá đơn giản, xuất phát từ các tình huống rất thực tế, hay các mô hình chuẩn đã được chứng minh trong khoa học, để hướng dẫn người học cách suy luận và phân tích, tổng hợp, đánh giá, chứ không nhằm học thuộc lòng công thức này, dạng toán kia, mẹo giải nọ. Và điều đó không chỉ thể hiện trong giáo trình đại học mà cả trong cả sách giáo khoa phổ thông.

Hàng tuần, ngoài giờ học các môn chuyên ngành tại đại học, tôi còn phải tham gia nhóm học về phương pháp tại trường đào tạo giáo viên, thời ấy tên là IUFM (Institut de formation des maîtres). Bên cạnh đó, thầy hướng dẫn tại IUFM là Pascal Jurvilliers còn yêu cầu đi kiến tập hàng tuần tại lớp Thầy dạy ở trường trung học phổ thông (lycée) Montesquieu, trường cấp III công lập lớn nhất thành phố Le Mans. Điều tôi ngạc nhiên trước tiên là giáo viên ngồi một chỗ, phòng học cũng như phòng thí nghiệm, còn học sinh thì đến giờ lục tục ôm cặp vở đến học, hết giờ lại lục tục kéo sang phòng khác. Điều tôi ngạc nhiên hơn lại là cách dạy cả lí thuyết lẫn thực hành, từ nghiên cứu sách giáo khoa đến thiết trí thực nghiệm.

Hoàn toàn không có quy trình 5 bước lên lớp mà tôi đã học ròng rã trong các môn giáo học pháp và thực hành vật vã trong các đợt kiến tập, thực tập ở Việt Nam. Điều cốt yếu đọng lại chỉ là: cho học trò quan sát; hướng dẫn học trò ghi nhận kết quả quan sát; dẫn dắt học trò tìm kiếm những kiến thức đã học để giải thích một phần kết quả; cung cấp cho học trò những thông tin then chốt còn thiếu để giải đáp phần còn lại của kết quả; từ đó học trò tổng hợp và trình bày lại toàn bộ quá trình. Thầy Pascal rất quý tôi (vì vậy tôi gọi Thầy bằng “tên” chứ không phải bằng “họ”), và hay tâm sự với tôi rằng, nguyên tắc dạy học không có gì khác ngoài sự dẫn dắt cho học trò tự khám phá kiến thức, biến nó thành tri thức của mình. Tiếc là tôi không thể khai thác được kho kinh nghiệm quý báu của Thầy, vì vừa tốt nghiệp ra trường là đi du học ngay, vốn liếng hiểu biết thực tiễn là một con số 0 tròn trĩnh với những bài giảng “mẫu” ở trường đại học chẳng mấy khi áp dụng được ở trường phổ thông, hay sáu tuần thực tập theo kiểu “diễn kịch”, giáo viên hướng dẫn dặn trước học trò đừng hỏi khó thầy cô thực tập, có gì cứ để thực tập xong sẽ dạy lại hết nhằm củng cố những chỗ bị “hỏng”.

Nếu thầy Laulier rất nghiêm khắc, đòi hỏi cao, thì thầy Pascal lại rất cởi mở, thân thiện. Một người khi biết tôi đi làm thêm ngoài giờ đã rất giận, bảo mày qua chưa học được gì đã lo đi kiếm tiền, trong khi học bổng đã đủ cho mày sống để tập trung học hành. Một người thì mỗi lúc trống giờ hay ngồi nói chuyện, hỏi han, giải thích thêm cho tôi về đời sống trường học ở Pháp. Một người khi thấy kết quả học kì I của tôi thấp lẹt đẹt thì lo âu, liên tục nhắc nhở phải học cho tốt để quay về phục vụ đất nước. Một người luôn nhiệt tình cho phụ tá sao chép các loại băng đĩa khoa học mà tôi mê mẩn để mang về, vì trong nước khi ấy hoàn toàn không có điều kiện để trang bị. Một người khi biết tôi có ý định tìm cách ở lại đăng kí học tiếp thì ngoài miệng nói tôn trọng quyết định của tôi nhưng ánh mắt đượm buồn che giấu nỗi thất vọng; rồi khi tôi quyết tâm tập trung bài vở tốt nghiệp để quay về, đạt kết quả cao đến mức không ngờ thì vui mừng hạnh phúc chạy tìm cô Lê Thị Trung, đang lúc ấy cũng đến Le Mans tu nghiệp, để báo tin ngay tắp lự. Một người chỉ ý nhị đặt cho tôi một câu hỏi trong hội đồng, rằng với bài giảng như thế này mày sẽ áp dụng như thế nào khi về Việt Nam không có cùng điều kiện trang thiết bị như ở đây; rồi mỉm cười hài lòng khi nghe tôi trả lời rằng điều cốt yếu tôi học được là nguyên tắc dạy học khơi gợi dẫn dắt học trò tự khám phá kiến thức, chứ không máy móc bê nguyên vẹn bài giảng soạn ở đây về nước.

Dường như tôi rất có duyên với cái tên Pascal. Bắt đầu từ thời lớp 11 đứng ngoài cửa sổ nhìn vào phòng máy tính trường mới được trang bị, thòm thèm nhìn người khác học hệ điều hành DOS và lập trình Pascal trên cái màn hình xanh lè. Vào đại học, môn Tin học Đại cương cũng học lập trình Pascal, tôi mua sách nghiền ngẫm rồi mường tượng các loại giải thuật cho đề bài thầy giao, rồi chạy ra dịch vụ máy tính thuê cấp tốc một tiếng đồng hồ ngồi gõ cho nhanh và lưu lại trong đĩa mềm để… đỡ tốn tiền. Học cao học ở Pháp thì rất thân thiết quý mến với thầy Pascal. Đến khi làm luận án tiến sĩ, lại cũng theo học một thầy Pascal khác, họ Marquet, ở Đại học Strasbourg.

Tôi vốn dĩ bị ảnh hưởng bởi tư duy làm khoa học kiểu Việt Nam, phải nói tới những chuyện đao to búa lớn, đặt ra những bài toán to tát vĩ đại để chứng minh là đề tài của mình có ý nghĩa siêu quần vô địch. Thầy vẫn hứa nhận lời hướng dẫn, dựa vào quá trình tôi hợp tác tích cực trong một đề tài nghiên cứu quốc tế do Thầy chủ trì, nhưng ôn tồn bảo tao sẽ giúp mày sửa lại đề cương nghiên cứu. Hiện giờ cái đề tài của mày nó lung linh hoành tráng giống như một toà kim tự tháp vậy; nhưng tao không thể hướng dẫn mày giải quyết mọi vấn đề của cái toà tháp ấy. Tao chỉ có thể hướng dẫn mày nghiên cứu một viên đá dưới chân tháp thôi, cho tới chừng nào mày là người hiểu rõ nhất cái viên đá ấy, không ai bằng kể cả tao, thì sẽ xong cái luận án. Và nếu mày hiểu tường tận được một hay vài viên đá quan trọng, then chốt, chỉ cần rút nó ra là cả toà tháp sẽ lung lay, hoặc ngược lại củng cố nó thì cả toà tháp sẽ vững chắc.

Thầy Pascal trường Strasbourg xuất thân là giáo viên Toán, sau chuyển sang nghiên cứu về Khoa học Giáo dục. Bằng tuổi và có ngày sinh trùng với ngày khai sinh trên giấy tờ của anh trai tôi, Thầy vừa rất nhiệt tình, cởi mở, lại vừa giữ một khoảng cách bặt thiệp, lịch sự, mỗi ngày đạp xe tới trường và hàng tuần tập thể thao đều đặn, dù lịch làm việc lúc nào cũng dày kín. Tương tự như cô Mai Trần Ngọc Tiếng hay cô Lê Thị Trung, Thầy cũng bảo rằng chuyên môn sâu của đề tài thì chỉ có tôi hiểu cặn kẽ nhất, Thầy cũng không bằng, nên nhiệm vụ chính của Thầy là hướng dẫn về quy trình nghiên cứu, và kiểm soát yêu cầu chất lượng đầu ra. Mặc dù chuyên nghiên cứu về ứng dụng công nghệ trong giáo dục, Thầy có quan niệm mà tôi hoàn toàn đồng ý là: công nghệ chỉ là phương tiện để người thầy cải tiến sự tương tác giữa mình với người học, cũng như giữa người học với bạn học và với kiến thức; còn trong suốt lịch sử phát triển loài người, nguyên tắc giáo dục gần như không thay đổi, đó là dẫn dắt người học khám phá lại con đường phát triển khoa học mà loài người đã đi qua, theo một cách đơn giản hoá và rút gọn hơn sao cho phù hợp với lứa tuổi và đối tượng giáo dục. Vì vậy, dù công nghệ có phát triển tột bậc đến thế nào, thì người làm giáo dục cũng không nên để mình bị sự hào nhoáng bóng bẩy làm loá mắt ù tai, mà cần sáng suốt, tỉnh táo lựa chọn công cụ phù hợp, điều khiển nó theo đúng mục đích giáo dục của mình.

Do vừa đi làm vừa đi học, mỗi năm tôi chỉ sang Pháp chừng năm bảy tuần lễ để tập trung làm một số việc không thể làm từ xa. Mọi thủ tục cần thiết để giải quyết các khó khăn trong việc đi lại, xin dữ liệu, khảo sát, đăng kí gia hạn, v.v. Thầy đều luôn hỗ trợ hết mình. Có những giai đoạn tưởng khó khăn không thể vượt qua được, Thầy luôn tế nhị tránh tạo áp lực, tìm mọi cách động viên khích lệ, để tôi duy trì quá trình thực hiện đề tài. Vì vậy, kết thúc sáu năm rưỡi học bán thời gian, quy ra xem như vừa khung tiêu chuẩn chương trình tập trung toàn phần ba năm. Khi bảo vệ, bài vở Thầy sửa cho tôi rất kĩ lưỡng, chỉn chu và đúng hẹn, còn lựa chọn thành viên hội đồng luôn trao đổi, tham khảo ý kiến của tôi trước khi quyết định. Trong bữa ăn thân mật ngay sau buổi bảo vệ, câu đầu tiên Thầy nói với tôi là: “Theo thông lệ Pháp, giáo viên hướng dẫn luận án phải xưng “vous” [ngôi thứ hai số nhiều] với nghiên cứu sinh, và sau khi bảo vệ xong mới chuyển sang xưng “tu” [ngôi thứ hai số ít]”. Khi ấy tôi mới hiểu hết những tình cảm thân thương mà Thầy dành cho mình đằng sau vẻ ngoài lịch sự, bặt thiệp, đúng mực trong suốt hơn sáu năm trước đó.

Sài Gòn, tháng 11/2020

Kì sau: Người thầy tự tâm

Tản mạn nghề giáo (2)

Nguyễn Tấn Đại — 2020-11-21T01:48:09Z

[Tiếp theo phần 1]

Những người thầy đại học

Vào đại học, năm ấy Trường Đại học Sư phạm TP. HCM được sáp nhập vào Đại học Quốc gia TP. HCM. Vì vậy, dù ghi danh vào trường Sư phạm, nhưng tôi lại học một năm rưỡi đại cương tại trường Khoa học Tự nhiên. Đến học kì II của năm 2 cả nhóm sinh viên sư phạm chúng tôi mới quay về trường chính, được… các em năm 1 tổ chức tiếp đón. Dường như “số phận” đã định, tôi trở thành “con lai” của hai ngôi trường “chung vách”, có khi chung cả toà nhà, ở trên bên này ở dưới bên kia. Năm 4 chuẩn bị tốt nghiệp, tôi quay sang trường Tự nhiên làm đề tài. Sau học cao học ở trường Tự nhiên, tôi lại làm đề tài ở phòng thí nghiệm bên trường Sư phạm.

Học hai trường theo kiểu “hồn Trương Ba, da hàng thịt” như thế này đúng là “số lận đận”, có không ít thiệt thòi. Nhưng ở khía cạnh tích cực, lứa chúng tôi lại có cơ hội học hỏi được thế mạnh riêng của cả hai trường. Điều đó càng hợp với riêng tôi, vì bản tính “ham dzui”, thích nhiều thứ, “mâm nào cũng có”. Cả khi đi du học tại Pháp, chương trình đào tạo cũng được kết hợp giữa trường đại học (nghiên cứu khoa học) và trường sư phạm (đào tạo giáo viên). Ở mỗi ngôi trường, có những người thầy từng bước từng bước một dìu dắt tôi đi tiếp trên hành trình học hành trúc trắc vì những suy nghĩ định hướng ngây ngô thuở ban đầu.

Một trong những người thầy có dấu ấn sâu đậm nhất với tôi suốt thời đại học và cao học tại Việt Nam là thầy Bùi Trang Việt. Khi về trường Sư phạm, chúng tôi được học môn chuyên ngành bằng tiếng Pháp với Thầy, khi ấy là trưởng bộ môn Sinh lí Thực vật trường Khoa học Tự nhiên. Mỗi lần vào lớp, Thầy luôn nở nụ cười tươi, rất hiền, giọng nói từ tốn trầm ấm. Thầy nói tiếng Pháp thì khỏi chê, chuyên môn khoa học thì miễn bàn. Khi hướng dẫn học trò làm đề tài, Thầy hết sức tận tình, chỉ bảo cặn kẽ, dặn dò cẩn thận, và ít nhiều, thích học trò biết nghe lời, tuân thủ chặt chẽ sự hướng dẫn của mình. Và đây chính là điểm tạo nên những “cơn sóng gió” suốt quá trình tôi học Thầy.

Chẳng là tính tôi hay “cãi”, làm việc gì cũng thích mày mò tìm hiểu tận gốc rễ ngọn ngành, rồi mang ra nói trong các buổi làm việc với Thầy. Thật tình thì điều kiện máy móc thiết bị thí nghiệm thiếu thốn, chúng tôi toàn phải “chế” hoặc làm kiểu chắp đầu này vá đầu kia. Dù tiến trình thực hiện vẫn chặt chẽ, khoa học, thì kết quả thu được chẳng thể nào đạt được như trong các tài liệu, sách vở tham khảo. Tôi cố gắng dùng các tài liệu gốc để lí giải rằng mình không làm được đầy đủ theo đúng phương pháp của họ, nên kết quả không đạt tốt và cần phải thay đổi hoặc điều chỉnh phương pháp thực hiện sao cho phù hợp hơn. Nhưng nói không khéo lại tạo ra cảm giác rằng tôi chê Thầy, chê bộ môn, chê trường, chỉ thích theo học bên Tây bên Tàu…

Thế là mấy bận từ đại học đến cao học, ban đầu Thầy nhận hướng dẫn tôi làm đề tài, sau chịu không nổi cái “tật cứng đầu” của tôi mà chuyển giao lại cho cô Lê Thị Trung, cũng là người Thầy hướng dẫn làm luận án tiến sĩ. Cô Trung là giảng viên khoa Sinh trường Sư phạm, phụ trách chương trình tăng cường tiếng Pháp mà chúng tôi theo học. Là phụ nữ, khéo léo và mềm mỏng, lại rất hiểu tâm lí của Thầy sau bao nhiêu năm theo học, nên Cô thực sự là người “giữ neo” để kết nối giữa Thầy và tôi. Cô cũng hướng dẫn tôi cả hai luận văn đại học và cao học, nhưng với một phong cách hoàn toàn tương phản. Tôi rất hiểu và chưa bao giờ thôi quý trọng Thầy, kính mến Cô.

Với Cô, tôi như cá gặp nước, tha hồ vùng vẫy trong “biển cả” khoa học mênh mông. Cô nói thẳng với tôi rằng, về chuyên môn đề tài tôi là người nắm rõ hơn Cô, nên Cô chỉ hướng dẫn về những nguyên tắc chính khi làm nghiên cứu, và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi có được phương tiện, thiết bị, hoá chất… phù hợp nhất để làm thí nghiệm (dĩ nhiên, chỉ trong một chừng mực nhất định). Đây chính là cách hướng dẫn khoa học tại các trường đại học Pháp mà sau này tôi có cơ hội tiếp tục theo đuổi.

Nhờ tư duy cởi mở hiện đại như vậy mà từ một đơn vị be bé của một khoa nho nhỏ trong trường Sư phạm, tổng cộng trên dưới 100 sinh viên, trong vòng 5 năm Cô đã có đến 5 học trò đi du học sau đại học tại Pháp và Canada bằng các nguồn học bổng hay tự túc. Và đến nay đã có ít nhất 4 người trong số đó đã học xong tiến sĩ ở nước ngoài. So với nhiều đơn vị khác to hơn hay những trường khác lớn hơn với lịch sử lâu đời hơn và nguồn lực đầu tư dồi dào hơn, Cô hoàn toàn có thể tự hào về những thành tích mình đã đạt được. Đó cũng là lí do mà, dù xuất thân học hành từ một nơi rất khiêm tốn so với mặt bằng chung nhưng tôi chưa bao giờ thấy xấu hổ hay mặc cảm về điều đó.

Xấu hổ làm sao được, khi trên hành trình khám phá khoa học của mình, tôi được học những người thầy đáng kính về mọi mặt như cô Mai Trần Ngọc Tiếng, như thầy Lê Công Kiệt? Dịp thượng thọ, trước đông đảo học trò quây quần chúc mừng, Cô tâm sự về phương châm làm khoa học của mình: “kiên trì theo đuổi một hướng đi trong khảo cứu, chung thủy, thành thật, khiêm tốn và lúc nào cũng vững tin rằng lẽ phải bao giờ cũng thắng,” bởi luôn tâm niệm rằng: “sống hạnh phúc là sống có ích, và thỉnh thoảng, phải biết hi sinh vì người khác.” Còn Thầy, ngoài những bài dạy rất sinh động bằng giọng nói nhẹ nhàng như lời thủ thỉ tâm tình với học trò, thì tôi nhớ nhất một lần Thầy nhận xét bài thuyết trình của tôi, rất “hoành tráng” đủ các loại nguồn tài liệu trích dẫn phong phú, rằng bài làm rất công phu và chặt chẽ, chỉ mỗi tội “bơi mãi không tới bờ”, cho tôi vỡ lẽ một nguyên tắc căn bản trong khoa học là tập trung vào mục tiêu trọng tâm, tránh dàn trải lan man khoe chữ.

Cả Cô và Thầy đều thuộc thế hệ cây cao bóng cả của trường Khoa học Tự nhiên, tiếng Pháp và tiếng Anh đều giỏi như nhau, tư duy và trình độ khoa học không thua kém một chuyên gia nước ngoài nào. Có lẽ đó là nhờ thụ hưởng được quá trình đào tạo bài bản từ trong nước đến nước ngoài, với một tinh thần khiêm cung, tận tuỵ. Tinh thần đó tôi có dịp cảm nhận rõ ràng hơn trong những quãng thời gian du học tại Pháp.

Nói đến du học Pháp, không thể nhắc đến một người “thầy” đã giúp tôi trang bị đủ hành trang về ngôn ngữ, cô Lê Anh Thư, khi ấy là một giảng viên trẻ khoa Pháp trường Sư phạm. Vừa vào nghề, gặp lứa chúng tôi là khoá thứ hai học tăng cường tiếng Pháp mà lại không chuyên ngoại ngữ, Cô như trút hết mọi nhiệt huyết công sức vào lớp học của chúng tôi. Suốt ba năm liền, mỗi tuần 12 tiết, cô trò gắn bó với nhau thân thiết cả trong và ngoài khuôn khổ lớp học.

Nhiều bạn trong và ngoài cứ rỉ tai nhau thằng Đại nó không học gì ngoài tiếng Pháp, mà không biết rằng tôi… lười chảy thây. Không hiểu lí do vì đâu, tôi học tiếng Pháp rất dễ dàng mà không cần đầu tư gì nhiều lắm. Bài tập dịch Cô cho về nhà, đề Cô đọc tới đâu tôi ghi thẳng câu dịch tới đấy ngay tại chỗ, và để thời gian ở nhà làm chuyện khác. Bài luận thì ghi đề lại để đó, đến tận buổi sáng trên đường đi học từ Lạc Long Quân sang Lê Văn Sỹ, tôi vừa đạp xe vừa lẩm nhẩm bài làm. Khi tới lớp, giống như Cô hiểu ý, toàn gọi các bạn khác trong lớp lên trả bài, trong khi tôi hi hoáy tranh thủ chép bài đã “nháp” từ trong đầu ra vở; tới phiên tôi thì bài cũng vừa xong. Ngoài thời gian học trên lớp, tổng cộng trên dưới 800 giờ từ năm 1 đến năm 3, tôi không hề học thêm học bớt ở bất cứ đâu, nhưng tiếng Pháp cứ nạp vào đầu đều đều một cách rất tự nhiên.

Kết thúc năm 1, ai cũng đinh ninh tôi sẽ đạt điểm cao nhất để giành suất học bổng thực tập hè tại Pháp. Rốt cục tôi lại xếp hạng 2, không buồn nhưng hơi “quê độ”, và thấy áy náy vì phụ lòng tin của Cô. Nhưng chắc là “duyên” đã định, vì chính trong mùa hè ấy đã tôi đã thay đổi tâm thế, không chỉ trong cuộc sống, học hành mà cả chuyện tình cảm. Để rồi năm 2, tôi cùng hai người bạn cùng lớp nữa cũng được trải nghiệm hai tháng thực tập ngôn ngữ và văn hoá tại Pháp. Hai tháng trải nghiệm văn hoá Pháp thời sinh viên ấy giống như hai tháng “trăng mật” của một tình yêu vừa chớm nở, rồi đơm hoa kết trái cho đến hơn 20 năm sau. Gần đây, tìm hiểu lại lịch sử quê hương mình, tôi lờ mờ nhận ra rằng, có lẽ, mình đã may mắn tiếp nhận được một mối “duyên khởi” với tiếng Pháp từ xa xưa tại cái “thung lũng Mây” bé nhỏ thân thương miền cao nguyên sơn cước.

Sài Gòn, tháng 11/2020

Kì sau: Những người thầy Pháp

Tản mạn nghề giáo (1)

Nguyễn Tấn Đại — 2020-11-20T02:09:21Z

Thuở học sinh tôi có một ước mơ khá ngô nghê: đi học về sinh học để về quê nghiên cứu phát triển cây hồng, một đặc sản của quê hương. Thời ấy, thông tin thiếu thốn, chủ yếu qua báo in, mà những tờ báo lớn như Tuổi Trẻ với Thanh Niên cũng chỉ mới phát hành ba số mỗi tuần. Báo ra hôm trước thì tận chiều hôm sau mới có trên vài sạp báo thưa thớt ở cái thị trấn bé nhỏ miền cao.

Các trường đại học thì còn loay hoay chật vật những năm đầu mở cửa, chưa quan tâm gì mấy đến chuyện hướng nghiệp tuyển sinh. Học trò muốn vào đại học thì cứ phải ôm mấy quyển “đề thi tuyển sinh” mà luyện cho tới khi thuộc lòng cả mấy chục bộ đề thì sẽ mở rộng cửa đậu. Cả lũ chúng tôi hầu như tự “bơi” trong việc chọn nghề, đúng hơn là chọn trường dựa vào điểm tuyển sinh của các năm trước và lực học của mình. Tôi không có điều kiện luyện thi, chỉ mua mấy quyển bộ đề về tự mày mò với phần lí thuyết và những bài tập đơn giản có thể làm được từ kiến thức học từ sách giáo khoa. Những bài toán phức tạp nâng cao, không được dạy trong chương trình, phải học luyện thi để biết mẹo, nhớ cách làm, làm mãi quen tay, thì tôi chịu, xem như “chấp” luôn.

Vì vậy, với ước mơ của mình, tôi biết mình không thể thi vào trường khoa học, vì điểm tuyển khá cao mà tôi biết trước mình không thể đạt quá 18/30 điểm cho 3 môn thi. Hơn nữa, với mong ước quay về quê hương thì chỉ có nghề giáo mới tạm gọi là đủ điều kiện, trong suy nghĩ ngây ngô của tôi thời bấy giờ, vừa đi dạy vừa cày cuốc vừa nghiên cứu. Một trong những trường tôi đăng kí thi vào đại học chính là Đại học Sư phạm TP. HCM, ngành Sinh học. Thế là, mối “duyên tình lận đận” của tôi với nghề giáo bắt đầu từ đó…

Những người thầy phổ thông

Một trong những người thầy ảnh hưởng đến lựa chọn nghề nghiệp của tôi, đó là thầy Đinh Thế Hạnh. Thầy làm hiệu phó từ những năm tôi học cấp II, mà tôi có ấn tượng không phai mờ mỗi khi ghé phòng giáo viên, nhìn bảng phân công thời khoá biểu và lịch sinh hoạt hàng tuần được trình bày rất gọn gàng, rõ ràng, khoa học, và chữ viết rất đẹp. Ấn tượng ấy được tăng cường với hình ảnh mỗi khi có một trận bóng đá “đỉnh cao” ở quê tôi, có khi tiếp cả những đội hạng nhất như Phú Khánh, Công an Hải Phòng, Phòng Không,… thì Thầy đều là trọng tài chính, với phong cách rất uyển chuyển mà tiếng còi vô cùng dứt khoát.

Lên cấp III, hình ảnh thầy hiệu phó và vị trọng tài bóng đá nghiêm trang ấy gần như đảo ngược 180° khi tôi được học môn Sinh với Thầy hai năm lớp 10 và 11. Thầy có thể mắt vừa nhìn xuống lớp giảng bài, tay vừa nguệch ngoạc trên bảng, dứt lời thì hiện ra hình ảnh nào cá nào rùa nào chim nào thỏ… khiến bọn tôi chỉ biết tròn xoe mắt kinh ngạc. Thầy cũng có thể rất nghiêm trang giảng bài, một câu, hai câu, ba câu và cả lớp bò lăn ra cười. Như một lần Thầy hỏi đặc tính của loài chim là gì, có đứa trả lời chim biết bay. Thầy hỏi tiếp vậy bướm có biết bay không, trả lời dạ có. Thầy gật gù đi tới đi lui lẩm bẩm vừa đủ cho cả lớp nghe “Như vậy suy ra bướm là một loài chim, chim là một loài bướm…” Đến khi hiểu ra, bọn tôi ôm bụng cười nghiêng ngả…

Tôi có thói quen hay quan sát và suy ngẫm, so sánh. Với những thầy cô dạy chán, dạy dở, hay có những hành vi không đúng chuẩn mực sư phạm, tôi ngẫm nghĩ nếu là mình thì phải làm khác đi như thế nào. Với những thầy cô dạy hay, được học trò yêu mến thực tâm, tôi luôn đặt làm mục tiêu phấn đấu nếu mình đi dạy sẽ phải làm được như thế như thế. Thầy là một trong số ít những thầy cô tôi từng học ở phổ thông mà nếu làm bài kiểm tra đúng hết những gì trong lí thuyết sách vở cũng chỉ được điểm 8, phần còn lại phải sáng tạo, vận dụng thực tế. Và điều đó có sự ảnh hưởng không ít đến tôi sau này khi đi học sư phạm và đi dạy, dù chỉ một quãng thời gian rất ngắn.

Một người “thầy” khác có ảnh hưởng tương tự, đó là cô Tôn Nữ Phương Quỳnh, dạy tôi môn Tiếng Việt năm lớp 8 và môn Văn-Tiếng Việt năm lớp 9. Quãng thời gian ấy, có thể nói Cô là một trong những giáo viên lặng thầm nhất trường. Cô không bao giờ to tiếng, quát mắng học trò. Cô cẩn thận, tỉ mẩn, chăm chút đọc và sửa từng lỗi nhỏ nhất trong bài viết của học trò, đứa nào cũng như đứa nào, bài nào cũng như bài nào, năm nào cũng như năm nào. Có lẽ, Cô làm thay công việc sửa lỗi cho tất cả các môn học khác nhau với tất cả các thầy cô khác nhau mà mỗi đứa học trò đã từng học qua.

Ngoài những phút nồng nhiệt, say sưa khi Cô giảng những bài văn hay, hoặc khi nói về một vài người học trò các khoá trước mà Cô tâm đắc, như Lâm Vũ Thao, Hàng Quang Minh, thì còn lại ánh mắt Cô thường đượm buồn. Một nỗi buồn xa xăm giấu kín những nỗi niềm không thể tả được bằng lời, pha lẫn giữa sự ưu tư thế cuộc, một chút chán nản, một chút hi vọng, một chút u uất, một chút niềm tin… Số học trò yêu thích môn học của Cô vốn đã ít ngày càng ít hơn, nhớ và quý mến Cô để thường xuyên thăm hỏi lại càng hiếm. Cho đến tận ngày Cô ra đi cách đây đúng 10 năm, mới có nhiều người học trò cũ chợt thảng thốt giật mình nhận ra những niềm yêu thương Cô đã gieo vào mình tự thuở nào.

Suốt 12 năm học phổ thông, tôi đã học qua hàng chục thầy cô giáo. Có những người nhạt nhoà như cơn mưa cơn gió lướt qua, không đọng lại điều gì đáng kể ngoài những kiến thức đã học dần phôi pha theo năm tháng, và những con điểm cùng vài lời nhận xét vắn tắt còn lưu trong học bạ. Có những người để lại ấn tượng sâu sắc, cả theo hướng tiêu cực hay tích cực. Nhưng trên hết, tôi hay nhớ và trân trọng những thầy cô, những khoảnh khắc giúp khơi gợi những tâm tư, tình cảm sâu thẳm trong con người, dù đôi khi đó chỉ là những “giáo viên môn phụ” trong mắt nhiều người.

Vì lẽ đó mà một cô giáo rất khác biệt, ít được học trò yêu thích, lại là người tôi và một nhóm bạn “chơi thân” nhất. Đó là cô Bùi Thị Thâm, giáo viên chủ nhiệm năm tôi học lớp 7. Thực ra, năm cô làm chủ nhiệm thì bọn tôi chưa “chơi thân”, có lẽ vì khoảng cách nghiêm nghị cần có giữa cô giáo và đám học trò nhỏ tuổi lao nhao. Nhưng sau đó, đặc biệt là từ khi lên cấp III rồi ra trường đi học xa và đến tận bây giờ, Cô giống như một người chị thân thiết của bọn tôi. Mỗi dịp lễ, Tết hay bất cứ khi nào thuận tiện, bọn tôi lại hay hẹn nhau đến nhà thăm Cô, không có một chút quà cáp gì, mà chỉ để thăm hỏi và ngồi nói chuyện đủ thứ trên trời dưới đất.

Cô dạy môn Vật lí, không dạy thêm bất cứ một lớp nào, khoá nào từ khi vào nghề cho đến khi về hưu. Cô không có gia đình, sống lặng lẽ chăm lo cho gia đình, cha mẹ, em út. Trên lớp Cô dạy nghiêm khắc, đòi hỏi cao, không bao giờ thoả hiệp với dễ dãi gian dối, nên càng về sau bệnh thành tích càng nặng Cô lại càng trở thành người lạc điệu trong chính ngôi trường của mình. Trong quãng thời gian định hướng nghề nghiệp, tôi vừa nung nấu ước mơ học sư phạm quay về phụng sự quê hương, lại vừa băn khoăn ngưỡng vọng con đường học hành và làm khoa học lên đến những phó tiến sĩ (học vị còn tồn tại đến năm 1998), tiến sĩ, phó giáo sư, giáo sư mà tôi thấy qua nhiều cái tên nổi bật trên báo chí hay trong sách vở. Cô không giúp được gì cho tôi trong định hướng này, nhưng chỉ từ năm này qua năm khác kiên nhẫn lắng nghe, chia sẻ và động viên tôi để đủ tự tin hơn trong quyết định của chính mình.

Không thể kể hết những câu chuyện về những thầy cô giáo đã tạo những dấu ấn trong cuộc đời học sinh của mình, nhưng một người tôi nhất thiết phải nhắc tới. Quê tôi là một xứ nghèo miền núi heo hút, thời tôi học không có đủ giáo viên tiếng Anh có trình độ đại học, nên chỉ được học chương trình 7 năm ở cấp II, rồi lên cấp III chuyển sang học chương trình 3 năm. Điều may mắn là, năm lớp 8 tôi được học tiếng Anh với thầy Phan Tấn Lợi, chỉ duy nhất một học kì I.

Thầy là người gốc Huế, nhà ở Sài Gòn, được biệt phái lên Lâm Đồng dạy học và vì một cơ duyên không ngờ tới lại “được” chuyển về Lạc Nghiệp, tên xã và tên trường thời bấy giờ. Lớp 8, nghĩa là bắt đầu học tiếng Anh mới được 2 năm, mà Thầy đã bắt đầu mỗi bài giảng với một câu chuyện… bằng tiếng Anh. Sau đó là bài đọc, luyện phát âm, rồi bảng ghi nhớ quy tắc văn phạm, từ vựng… Thầy không bao giờ kiểm tra miệng hay kiểm tra 15 phút đầu giờ, mà cứ sau mỗi “đơn vị” (unit) đều cho làm bài kiểm tra viết và chấm điểm rất kĩ lưỡng rồi tự phân phối vào các cột điểm bắt buộc trong sổ điểm.

Được học một trong những giáo viên ngoại ngữ hiếm hoi được đào tạo đại học chính quy bài bản từ Sài Gòn về, tôi có trải nghiệm một phong cách sư phạm hoàn toàn khác biệt. Nhất là cách đọc phiên âm quốc tế và kĩ thuật phát âm, và phân tích cấu trúc văn phạm, mà về sau gặp rất nhiều người ở thành phố lớn học trường to vẫn thấy họ mắc lỗi như thường. Điều rất lạ là, những người học tiếng Anh trước thì chuyển sang tiếng Pháp thường khó khăn, trong khi đó tôi bắt đầu học tiếng Pháp tại đại học lại thường xuyên thấy được những điểm chung về cấu trúc văn phạm tiếng Anh mà Thầy đã dạy chỉ vẻn vẹn trong một học kì năm lớp 8.

Sài Gòn, tháng 11/2020

Kì sau: Những người thầy đại học

Thư gửi vợ ngày 20/11

Nguyễn Tấn Đại — 2014-11-20T07:02:39Z

Vợ đã chọn nghề và vẫn luôn thực hành nghề bằng một niềm tin đơn giản. Cái niềm tin không chỉ có ở riêng vợ, mà còn ở nhiều người thân quen, bạn bè đồng trang lứa, ở bao đồng nghiệp biết tên và không biết tên trên khắp mọi miền đất nước. Cái niềm tin vẫn lan toả tiềm tàng để một ngày nào đó cùng hội tụ và bung nở như hoa.

Thế là đã tròn 15 mùa thu kể từ ngày vợ bắt đầu làm cô giáo rồi nhỉ! Chồng thì chỉ có được niềm hạnh phúc ấy một mùa duy nhất, rồi thôi nghiệp nhà giáo. Nên thi thoảng cũng tưởng tượng, mà không ra, rằng nếu mình không rời mái trường, xa quê hương, thì cuộc sống của vợ chồng giáo viên mình sẽ như thế nào. Người ngoài ngành từ xa trông vào, hẳn có nhiễu viễn tượng về nghề giáo. Nào là thời gian nhàn hạ, nào là nuôi dạy con ngoan, nào là giỏi việc trường đảm việc nhà... Như bao người, chồng cũng muốn vợ có thời gian chăm sóc nhà cửa, con cái, bởi gia đình khi có người ra “tiền tuyến” thì phải có người giữ “hậu phương”. Nhưng chồng biết rằng thầy có muôn nẻo thầy, cô có vạn nẻo cô, không có một hình mẫu chung duy nhất nào để “ép khuôn” cho tất cả. Hơn ai hết, chính những người làm nghề giáo lại là người tâm tư nhất với câu “cha mẹ làm thầy, con đốt sách”.

Từ trong nhìn ra rồi từ ngoài nhìn vào, chồng có thể hiểu tâm trạng của vợ những hôm dạy học cả buổi cả ngày, về nhà mệt mỏi, chân cẳng rã rời, nằm co mình ngủ vùi. Cơm nước có sớm ăn sớm, có trễ ăn trễ, không có thì ra ngoài ăn cơm bụi, bữa nào sang thì vào nhà hàng. Dù không thường xuyên, nhưng những khi cao hứng hay cuối tuần vợ có giờ lên lớp, chồng vẫn có thể vào bếp nấu nướng loẹt quoẹt vài món đơn sơ. Với chồng, dù không phải “ăn để sống”, nhưng sống không phải chỉ để ăn, nên khác với nhiều người đường đến trái tim chồng chỉ có một ngã rẽ nhỏ qua bao tử. Gốc gác nông dân có thể cục mịch, ăn món ngon hiếm khi mở miệng khen lấy một lời, nhưng cũng chẳng bao giờ phàn nàn khó chịu với cơm nguội, cá khô, bầu luộc, nước mắm,... Vợ là cô giáo chứ có phải đầu bếp đâu mà đòi hỏi ăn uống cầu kì, chưa kể luôn có tinh thần học hỏi thỉnh thoảng vẫn chế biến được vài món ngon, bổ, lạ.

Đó là chuyện ăn. Còn chuyện mặc thì sao nhỉ? Là cô giáo, mỗi buổi vợ lên lớp phải một bộ áo dài. Hai con mỗi ngày mỗi đứa cũng phải hai bộ. Rồi đồ ở nhà, rồi đồ ra phố, rồi đức ông chồng,... gom hết lại cũng đủ mỗi ngày một mẻ giặt, giặt rồi phơi, phơi rồi xếp, xếp rồi ủi, ủi rồi treo,... nhiều khi miệt mài đến khuya. Để tiết kiệm thời gian thì cứ tranh thủ ngồi một buổi ủi hết đồ cho cả tuần. Việc tưởng nhỏ nhưng cứ động vào là mất hết cả thời gian. Chồng không gia trưởng, nhưng ủi đồ áo dài cho vợ chắc là không xong. Chỉ giúp được một cách rất ư là tự nhiên vì tính chẳng cầu kì, vợ tiện tay ủi sẵn cho thì quý, lúc vợ bận không kịp làm thì cũng chẳng nề hà, mặc đâu tự ủi đấy, đôi khi lười thì ngó nghiêng cái nào ít nhăn nhất, phủi vài cái cho... thẳng rồi cứ thế mà mặc. Chẳng là chồng đã từng làm đám bạn đại học phì cười vì câu lập ngôn, rằng chỉ cần đừng quá luộm thuộm, nhưng ăn mặc phải lùi xùi, bụi bụi một tí thì mới ra... đờn ông. Chải chuốt là lượt quá, không khéo lại thành Mã Giám Sinh.

Sau chuyện ăn chuyện mặc thì đến chuyện nuôi dạy con. Ông bà ta có câu “bụt chùa nhà không thiêng”, nên chồng chẳng bao giờ vọng tưởng rằng hễ cha mẹ làm giáo viên thì dạy con chắc chắn tốt. Học trò trên lớp mỗi tuần chỉ gặp cô một hoặc vài tiết học, lại sợ cái quyền uy cho điểm, đánh giá kết quả, ảnh hưởng trực tiếp đến con đường học hành về sau, nên cơ bản là biết sợ cô giáo. Nhất là một cô giáo có vẻ mặt hiền từ nhưng nghiêm nghị như vợ. Không la mắng hung dữ nhưng không dễ dãi qua loa, dạy, học hay chơi đâu đều ra đó, thành ra học trò không thể lờn mặt hoặc bông lơn, có nể sợ mà không oán ghét. Thế mà tất cả những quyền uy đó mang về nhà đối diện với hai con thì tan thành mây khói. Hai đứa bé láu táu mình mang nặng đẻ đau nuôi nấng chăm bẵm cho khôn lớn mà nói một tiếng im re không đáp ứng, hai tiếng toe miệng cười, ba tiếng chớp chớp mắt nhìn ngây thơ vô tội, nghe mà không làm, thì hoặc là quay mặt bụm miệng che tiếng cười không cưỡng lại được, hoặc là nổi cơn tam bành mà lấy roi quất cho một phát vào mông. Khổ nổi, con càng đánh lại càng bám mẹ, đến độ giận mấy cũng phải nguôi; nhưng mãi thế thì khó mà dạy cho con biết đúng sai phải trái. Một anh bạn của chồng nói rằng “Mấy bà la mắng toàn những cái... không cơ bản”.

Vợ là người sống nội tâm, thiên về xúc cảm. Chăm con thì cẩn thận từng chút một, từ cái ăn đến cái mặc rồi cái chơi. Dạy con thì thích nói biết nghe lời, học hành chăm chỉ, làm bài cẩn trọng, vở sạch chữ đẹp... Chồng là người thiên về lí tính, muốn cho con cái những thứ khác hơn là sự ngoan ngoãn thụ động. Con còn nhỏ thì luôn có cha mẹ kề cận, nhưng cha mẹ không thể sống cả đời để chỉ cho con từng thứ một. Với chồng, con cần học những nguyên tắc sống, và cần được rèn luyện sao cho những nguyên tắc ấy trở thành một hành vi tự giác, mặc nhiên. Dĩ nhiên, nuôi dạy con không thể phó mặc cho riêng vợ hay riêng chồng. Con có cha nghiêm khắc thì cần có mẹ dịu dàng, cha lí trí thì mẹ tình cảm, cha trọng quy tắc lề lối thì mẹ ưa cẩn thận tỉ mỉ. Nhưng có khi cũng ngược lại, vợ không kiềm chế được cơn giận dữ với con thì chồng phải ôn tồn dạy bảo, vợ xuê xoa thì chồng nghiêm ngặt, người này xiết thì người kia buông, người kia “đấm” thì người này “xoa”, cương nhu chia đều... Nhờ đó mà cả hai con luôn biết dạ thưa, chào hỏi lễ phép, cảm ơn xin lỗi đúng lúc và tự giác, hầu như không chờ nhắc nhở, trong khi tính hiếu động vô tư tuổi thơ vẫn còn nguyên vẹn, cân bằng. Vợ được bạn bè đồng nghiệp khen con có tính tốt giống mẹ, chồng cũng được “thơm lây”.

Hết chuyện nhà thì ra chuyện ngõ. Vợ chọn nghề giáo vào cái thời “chuột chạy cùng sao mới vào sư phạm”. Vẫn tính cần mẫn chăm chỉ lặng lẽ, không có gì nổi trội so với bạn bè đồng lứa, nên có khi đạt được một thành công nào đấy thì bạn bè đều... chưng hửng, không tin. Vợ chọn nghề chỉ với một niềm tin đơn giản: là chị cả, mình sẽ “ở vậy”, phụ cha mẹ nuôi các em ăn học. Con nhà lính, tính nhà quan, không ham giàu, thích... xài sang. Vào nghề ở cái thời lương 200.000 đồng mỗi tháng, góp tiền mua gạo cho cha mẹ còn chưa đủ, không biết lấy gì mà nuôi em? Chồng cũng đã chọn nghề giáo, nhưng với một niềm tin khác, một ước vọng khác. Nhiều người đã rất ngạc nhiên khi biết chồng chọn ngành sư phạm, mà lại là một môn ít người chuộng. Hỏi sao không đi sư phạm Toán, Lí, Hoá hay Anh văn để đi dạy thêm kiếm nhiều tiền mà lại chọn môn Sinh? Trả lời nếu muốn làm giàu thì đã thi kinh tế chứ thi sư phạm làm chi, nói gì đến dạy thêm dạy bớt. Chắc vì cơ duyên đó mà cả hai đã vào học chung trường, chung lớp, cùng trải qua nhiều chặng đường đầy ắp những kỉ niệm vui buồn.

Làm nghề giáo, phải học ít nhất hai lĩnh vực: khoa học và sư phạm. Muốn làm thầy giỏi, trước tiên phải vững chuyên môn, sau đó phải có phương pháp hay nghệ thuật truyền đạt. Ở trường sư phạm, chúng ta được học những gì để chuẩn bị cho nghề nghiệp tương lai? Nói về chuyên môn, bước chân sang các trường bạn chuyên về khoa học, lời nhận xét thường gặp, đó là các bạn sư phạm yếu lắm, kèm theo một cái lắc đầu độ lượng (hay ngao ngán?!) Nghe như muối xát vào lòng, nhưng đành phải cười trừ hoặc cúi đầu lặng im. Đương nhiên vẫn có những cá nhân khác biệt, nhưng vài cái cây không thể làm thành rừng. Cái sự yếu kém chung ấy, người ta thường hay đổ cho nguyên nhân đầu vào, điểm tuyển sinh quá thấp. Nhưng ở cái xứ sở của mình, mấy con số điểm thi có bao giờ là thước đo chính xác năng lực con người từ mấy chục năm nay đâu. Thi đầu vào điểm cao đâu tất yếu thành sinh viên giỏi, thi đầu vào điểm thấp đâu đương nhiên thành sinh viên yếu. Sinh viên tốt nghiệp điểm cao không mặc nhiên thành giáo viên dạy hay, mà điểm thấp cũng không tiền định thành giáo viên dạy dở. Thôi thì tự nhủ rằng dạy học phổ thông chỉ cần kiến thức khoa học cơ bản và tổng quát, không cần đòi hỏi chuyên sâu như các bạn làm nghiên cứu.

Thế thì học được gì về nghề giáo? Về lí luận thì những học thuyết và tên tuổi lớn của nền giáo dục hiện đại thế giới hầu như đều vắng bóng trong chương trình. Về thực hành thì giờ học phương pháp giảng dạy, một thời cô giáo vào lớp, ngồi một chỗ, lấy sách hướng dẫn giáo viên của chương trình sách giáo khoa phổ thông ra... đọc liên tu bất tận từ đầu giờ đến cuối giờ. Bên dưới các giáo viên tương lai làm gì cũng mặc, nghe hiểu ghi chép được đến đâu không quan tâm, cô cứ đọc cho đến hết giờ thì đứng dậy dặn dò vài câu rồi ra về. Một cô khác thì dạy hết sức nhiệt tình, hăng say, sinh viên cứ há hốc mồm tròn mắt lắng nghe, ghi ghi chép chép, thay phiên lên lớp dạy thử bài này bài kia. Có điều, mọi phương pháp mà cô nêu ra sẽ không bao giờ được áp dụng, chỉ vì không sinh ra từ môi trường dạy học thực tiễn, mà là từ những lí luận giáo điều rút ra từ sách vở từ chương...

Nền tảng chuyên môn và phương pháp được trang bị như thế, vợ vẫn bình thản chăm chỉ làm việc như bản tính của mình. Không nổi loạn, không phá cách, nhưng luôn làm tốt nhất những gì được giao. Quan trọng hơn, làm hết lòng, với tinh thần trách nhiệm cao, không toan tính vụ lợi. Rồi nghề sẽ dạy nghề. Người giáo viên giỏi không nhất thiết là người ra trường với tấm bằng loại giỏi, mà là người biết đánh giá chính xác những gì đạt hay chưa đạt trong thực tế dạy học và có biện pháp điều chỉnh thích hợp. Điều đó đòi hỏi nhiều ở lương tâm nhà giáo và ở khả năng tự học, chứ không phải ở bảng điểm đại học và những con số vô hồn. Nghề giáo có bao nhiêu là thứ hồ sơ sổ sách sự vụ chi li, mang tính vẽ vời đối phó nhưng vẫn phải làm, còn mấy thì giờ để đầu tư suy nghĩ cho chuyên môn, cho nghiệp vụ. Những lúc bực chồng vẫn càu nhàu, nhưng khi vợ bắt tay vào việc thì vẫn đứng sau trợ giúp để hoàn thành ở mức yêu cầu cao nhất, để chính vợ không nhiễm căn bệnh hình thức ấy. Nhưng làm sao để sống bình thản và làm việc có trách nhiệm như thế, nếu mỗi tháng lãnh lương xong phải cân đo đong đếm cơm áo gạo tiền? Thời lương vài trăm nghìn mỗi tháng đã xa, nhưng nay dạy đủ tiêu chuẩn cũng chỉ đôi ba triệu bạc. Chừng ấy ở quê hay sống một mình chắc đủ lo được cho bản thân, nhưng ở chốn thị thành hay có gia đình thì chỉ vừa đủ đóng học phí cho con.

Cách đây ít lâu, lương cán bộ điện lực gấp đôi lương vợ mà lãnh đạo ngành lên báo chí than nghèo kể khó. Bây giờ đến lượt lãnh đạo khác than thở mức lương gấp đôi thế nữa là không đủ sống. Chế độ lương cơ bản “dưới mức nghèo khó”, bao nhiêu người giữ vững được sự bình thản lương tâm để phụng sự cống hiến cho sự nghiệp giáo dục? Một khi đã có sự toan tính thiệt hơn và tốn kém nhiều công sức, dạy nhiều tiết, mở lớp dạy thêm, luyện thi, “chạy sô” nhiều trường,... để gia tăng thu nhập vì sự tồn tại của mình, cái tâm trong sáng mà người ta thường gán mặc định cho nghề giáo không khỏi bị tác động, mai một. Chưa kể còn có những “phi vụ” bí ẩn, những khoản “tem thư” lo lót để có được một chỗ dạy mà nhiều giáo viên trẻ mới ra trường phải gánh chịu, cao gấp năm bảy lần thậm chí vài chục lần mức lương tháng mình được lãnh, mấy người sẽ bình tâm mà không nghĩ đến chuyện “thu hồi vốn”?

Chồng đã thôi đứng lớp từ lâu, chính là vì muốn giữ trọn niềm tin thuở xưa, rằng nghề giáo không phải là để giàu tiền giàu bạc, nhưng cũng là để thực hiện ước vọng của mình theo một cách khác. Để giữ cho vợ có được sự bình tâm trong sáng mà thực hành nghề nghiệp của mình. Để cho vợ không phải ưu tư khi từ chối những lời đề nghị mở lớp dạy thêm từ chính học trò. Để cho vợ khi không thể từ chối ngay những chiếc phong bì của cha mẹ học sinh gửi cho bằng mọi cách, thì có thể không một chút băn khoăn lẳng lặng mang đi đóng học phí cho chính em học sinh ấy, rồi gửi lại biên lai cho họ kèm theo lời giải thích nhã nhặn. Để cho vợ không phải bon chen danh lợi nơi chốn học đường, nhất là khi có quyết định đúng đắn và may mắn chọn về một ngôi trường nhỏ không tiếng tăm, để được dạy trong một môi trường không áp lực thành tích, không hình thức phô trương. Trong một xã hội nơi các thang bậc giá trị bị đảo lộn, những mô hình giáo dục với những ngôn từ hay ho như tinh hoa, trọng điểm, xuất sắc hay chất lượng cao gì gì đó là những thứ cực kì dễ bị biến tướng, sai lệch rất xa so với mục đích tốt đẹp ban đầu.

Ngày Nhà giáo mỗi năm, chốn “thiên đình” người ta vẫn ra rả những lời tôn vinh sáo rỗng, đưa ra bao lời hứa hẹn rốt cục đều là những “chiếc bánh vẽ”. Nơi “hạ giới” vợ và bao nhiêu đồng nghiệp mỗi ngày trong năm luôn thường trực với những lo toan rất nghề và rất đời. Không có giải pháp hệ thống thì mỗi người phải tự xoay vần và tìm giải pháp thích hợp cho riêng mình. Hai giải pháp riêng có đối chọi nhau thì cũng chịu. Như một đoàn tàu, lực đẩy nhiều lực cản ít thì sẽ tiến nhanh về phía trước, lực đẩy ít lực cản nhiều thì sẽ đi chậm lại. Dù sao nó cũng vẫn sẽ tiến về trước, chỉ có nhanh hay chậm mà thôi. Vợ đã chọn nghề và vẫn luôn thực hành nghề bằng một niềm tin đơn giản. Chồng chẳng làm gì được hơn, chỉ góp tay cho vợ giữ vững được niềm tin ấy. Cái niềm tin không chỉ có ở riêng vợ, mà còn ở nhiều người thân quen, ở các bạn bè đồng trang lứa, ở bao đồng nghiệp biết tên và không biết tên trên khắp mọi miền đất nước. Cái niềm tin vẫn lan toả tiềm tàng để đến một ngày nào đó tất cả cùng hội tụ và bung nở như hoa./.

Sài Gòn, ngày 20/11/2014

“Gậy ông đập lưng ông” (3)

Nguyễn Tấn Đại — 2014-06-11T18:35:47Z

>> Phần 1 và 2 >>

Khi Gấu Trúc tập nói và nhận biết sự vật, mỗi khi thấy con thằn lằn bò trên tường là nhảy cẫng lên “A! Chon sằn nhằn!...” Mỗi lúc anh chàng bị chảy nước mũi, ba lấy khăn giấy lau cho thì nhất định không chịu, đến nỗi phải doạ “Trời ơi! Có con thằn lằn trong lỗ mũi ghê quá! Để ba bắt ra cho!” thì ta mới chịu để yên. Từ đó về sau, con thằn lằn trở thành “kẻ thù bất đắc dĩ” của Gấu Trúc...

Đi học về, ta nấn ná chân cầu thang không chịu lên. Ba cứ điềm nhiên lên trước và nói với xuống: “Thôi ba lên trước đây. Tâm Minh cứ ở dưới đó chơi với con thằn lằn nghen.” Thế là ta lật đật ba chân bốn cẳng chạy theo.

Giờ ăn, ta mè nheo không chịu ăn. Ba lại kêu thằn lằn ra: “Thằn lằn ơi! Tâm Minh không ăn cơm. Thằn lằn ra ăn đi nè.” Dĩ nhiên là ta đời nào chịu nhường miếng ăn cho con thằn lằn. Nhờ thế mà dần hết chén cơm.

Gấu Trúc rất thích ăn kẹo. Có khi mẹ lỡ mua hộp kẹo ngon về thì ta cứ tì tì chén cho bằng sạch. Để trị chứng thích ăn kẹo này, con vật bò sát chuyên bám vách nhà này lại là vũ khí cực kì hữu hiệu. Sau khi cho Gấu Trúc ăn đủ kẹo, ba mẹ đem giấu hộp kẹo đi: “Ủa! Con thằn lằn nó lấy mất hộp kẹo của Tâm Minh rồi. Sao mà kì cục quá hà!” Dĩ nhiên anh Ba nhà ta luôn lăn ra khóc nhè, và để dỗ dành thì phải thoả hiệp: “Thôi để ba kêu con thằn lằn nó trả kẹo cho Tâm Minh nha! Nhưng mà chỉ một viên thôi nghe chưa!” Gấu Trúc nhoẻn cười “Dạ!...” và ỏn ẻn nằm trong góc phòng chờ ba diễn trò. Ba làm bộ đi tới chỗ giấu hộp kẹo, nhón lấy ra một viên, đồng thời đánh lạc hướng bằng cách hô to: “Thằn lằn ơi! Trả cho Tâm Minh một viên kẹo đi.” Ba cầm cây roi gõ gõ dọc vách tường để... đuổi thằn lằn: “Thằn lằn đâu rồi? Tới trả kẹo cho Tâm Minh nào!” Gấu Trúc cứ chúm chím miệng cười nhìn theo cây roi và bàn tay ba hướng dần về một góc tủ quần áo. Và từ cái khe tối một viên kẹo văng ra, cùng với tiếng cười sảng khoái với chiến lợi phẩm ba vừa thu được từ “kẻ thù không đội trời chung”.

Buổi tối bị bắt đi ngủ, Gấu Trúc nhà ta thường nằm lăn qua trở lại, chơi thứ này rờ thứ khác mãi không chịu nhắm mắt. Bị ba mang roi ra đe doạ thì ta bắt đầu mè nheo: “Chon mún ún nhước! Ba chi dzót nhước cho chon chi!” Đến đoạn này thì không doạ được, ba đành nhờ... thằn lằn “tiếp viện”. Vừa rón rén bước chân ra cửa, ba vừa quay lại nhìn; Gấu Trúc nằm nín thở theo dõi từng cử động của ba. Mở nhẹ, thò đầu ra ngoài tối om, ba nhảy giật ngược trở lại, đóng nhanh cửa, hoảng hốt: “Úi giời ơi! Con thằn lằn nó canh ngoài cửa, sợ quá!” Thế là Gấu Trúc bật cười khanh khách đòi ba làm lại. “Một lần nữa thôi rồi ngủ nghen chưa!” “Dạ!”... Xong rồi ta mới chịu nằm yên.

Ba đi xa dài ngày. Một mình mẹ ở nhà loay hoay vừa việc trường việc lớp, vừa trông nom hai chị em. Cuối tuần ba mẹ mở Skype gọi nhau nói chuyện. Có những lúc bận bếp núc, mẹ lấy cái máy tính xách tay mini mở phim trên mạng cho Gấu Trúc xem. Đến lúc quay vào, thấy màn hình đen thui, kiểm tra lại thì mới phát hiện ra là vì quen vuốt máy tính bảng của dì Tư nên khi hết đoạn phim, Gấu Trúc cũng vuốt luôn cái màn hình tinh thể lỏng để chọn phim khác. Hậu quả: một tuần gửi hãng, thay màn hình, hết triệu rưỡi. Nhận máy về, lại bận, mẹ lại giao máy cho con và dặn thật kĩ là không được vuốt. Ta dạ rất ngoan. Xong việc mẹ quay vào phòng, Gấu Trúc đang loay hoay lật lên lật xuống cái màn hình một lần nữa đen thui liền nhìn mẹ với vẻ rất ư là vô tội, hai tay xoè ra lắc lắc: “Chon sằn nhằn nhó dzàm hư dzồi...” Xem như trong vòng hai tuần lễ, “con thằn lằn” đã “xơi” mất nguyên tháng lương của mẹ./.

Thôn quê và thành phố

Nguyễn Tấn Đại — 2013-03-12T06:28:27Z

(Viết tiếp câu chuyện "Cha, và con, và người nông dân", hay là về ước mơ công chúa của các cô bé thị thành)

Hôm nay đón con gái đi học về, trên đoạn đường ngắn từ trường về nhà, con gái hỏi:

- Ba ơi! Ba thích ở thôn quê hay ở thành phố hơn?

- Tại sao con hỏi như vậy?

- Dạ, để con biết là ba có thích giống con không.

- Vậy con thích cái nào hơn?

- Dạ, con thích thôn quê hơn.

- Tại sao con thích thôn quê hơn?

- Dạ, tại vì ở thôn quê ít ồn ào, thôn quê không có ồn ào như thành phố.

- Còn gì nữa không?

- Dạ, ở thôn quê thì mát mẻ hơn là ở thành phố.

- Chỉ có vậy thôi sao?

- Dạ... (sau một hồi suy nghĩ) Ở thôn quê có đồng ruộng, có nhiều trái quả, có lá chuối cho con đi cắt...

- Ừ, đúng rồi. Tết năm nào bác Trung cũng chờ con về để dẫn vô vườn cắt lá chuối khô nè. Còn gì nữa không ?

- Dạ, ở quê có nhiều nắng hơn ở thành phố. Nhiều nắng để phơi cà phê... Mà ba ơi, ở thôn quê còn có nhiều cây xanh nữa đó. Ba nghĩ là thành phố hay thôn quê có nhiều cây xanh hơn?

- Vậy con nghĩ ở đâu có nhiều cây xanh hơn?

- Con không biết nữa. Bởi vậy con mới hỏi ba.

- Thì con thử đoán đi.

- Dạ... Con nghĩ là thôn quê có nhiều cây xanh hơn.

- Ừ, đúng rồi! Ở thôn quê có nhiều cây xanh, nhiều đồng ruộng, không khí mát mẻ hơn ở thành phố đúng không?

- Dạ đúng rồi.

- Ừ! Nhưng mà ở thôn quê không có công viên, không có những chỗ người ta trang trí xinh xắn đẹp đẽ, không có tiệm gà rán. Như vậy con không buồn à?

- Dạ... (hơi ngần ngừ) Như vậy thì con cũng buồn. Con cũng hơi thích thành phố nhưng mà con cũng thích thôn quê.

- Vậy còn thích ở đâu hơn?

- Dạ, con thích cả hai chỗ, nhưng con thích thôn quê có phần nhiều hơn.

- Ừ, con thích cả thôn quê và thành phố thì bây giờ phải làm sao?

- Dạ, con không biết.

- Thì con cứ suy nghĩ đi. Mình phải làm gì?

- Con đã nói là con không biết cho nên con mới hỏi ba mà.

- Con thích thôn quê hơn nhưng con có chịu về quê sống không?

- ... (Im lặng)

- Bây giờ mình có dọn nhà về quê sống được không?

- Không đưa nguyên căn nhà về quê được thì chắc mình phải xây một căn nhà ở đó rồi.

- Không! Ý ba là cả nhà mình, ba, mẹ, con và em có đưa hết đồ đạc về quê để sống ở đó. Con có chịu không?

- (Sau một lúc suy nghĩ...) Chắc là không được rồi. Tại vì con phải đi học ở đây nữa mà.

- Ừ, đúng rồi! Vậy thì bình thường con phải sống ở thành phố đúng không? Thì khi nào mình sẽ về quê để thưởng thức những cái mình thích?

- Dạ, thì lúc nghỉ hè và Tết.

- À, đúng rồi!

Về đến nhà...

- Mà ba hỏi nè, ai hỏi con câu đó mà con hỏi ba như vậy?

- Dạ đâu có ai hỏi con đâu. Tự con nghĩ như vậy nên con hỏi ba thôi...

Ba dừng câu chuyện với con lại để vội vã chạy ngược trở lại văn phòng làm nốt phần việc còn lại trong ngày. Và cố “tua ngược” đoạn đối thoại để ghi chép lại toàn bộ câu chuyện...

Sài Gòn, ngày 11 tháng 3 năm 2013

Một vài hình ảnh con làm cô bé nông dân với đôi ủng ông già Noel đã tặng dịp Giáng sinh 2012:

Câu chuyện Noel

Nguyễn Tấn Đại — 2013-01-01T11:06:51Z

Tối Noel, trước khi đi ngủ, thấy con gái lui cui gắn gì đó trên cửa tủ lạnh mà ba không để ý. Sáng ra, được nghỉ lễ ở nhà một mình mới phát hiện ra một bức thư gửi... ông già Noel. Một tờ giấy nhỏ viết bằng bút chì, chặn lại bằng những cục nam châm mẹ dùng để treo hình ảnh lên bảng khi dạy học. Thư viết:

Kính gửi: ông già noel. Hoà, , kết đoàn.

ông noel ơi, năm nay con muốn noel năm nay ông tặng con một đôi ủng bằng nhựa.

Bên dưới vẽ hình một bé gái có hai bím tóc, một người đàn ông có râu và đội mũ có chùm tua dài, cùng một cái túi với mũi tên chỉ vào ghi “quà”.

Bức thư gửi muộn này có lẽ đã làm xúc động “ông già Noel”, đến nỗi “ông”phải chạy một vòng để tìm cho được món quà con gái yêu cầu, bỏ vào chiếc túi đỏ quen thuộc bọn trẻ thường thấy mỗi mùa Noel. Kèm theo một bức thư rất trang trọng...

Père Noël
Boîte postale du Pôle Nord

À l'attention de :
Tâm Hoà
L'École Kêt Doàn, Classe

Ma chère bé Thỏ,

J'ai bien entendu tes vœux malgré ta lettre tardive hier soir. Comme t'as bien fait de m'écrire, je te fais un cadeaux spécial. Mais à condition que tu :

- te réveilles tôt tous les matins sauf les week-ends et jours fériés ;

- manges rapidement tous les repas ;

- boives vite du lait tous les soirs avant d'aller te coucher ;

- pratiques régulièrement le piano au moins une demie heure chaque jour ;

- apprennes bien le français afin de m'écrire en cette langue l'année prochaine.

Si tu ne veilles pas à respecter ces consignes, je verrai si tu mériteras ou non de nouveaux cadeaux l'année prochaine.

En t'envoyant des bisous de ma part ainsi que de la part de mes rennes et des bonnhommes de neige, depuis le Pôle Nord.

Le Père Noël

Chiều đón con đi học về, hai cha con rủ rỉ tâm sự...

Cha: Tại sao con nói không tin ông già Noel là có thật mà lại viết thư cho ông?

Con: Nhưng tại sao bạn Trúc Quân lại được ông già Noel tặng cho chiếc nhẫn?

Cha: Vậy là bây giờ con tin ông già Noel có thật?

Con: Dạ, nhưng mà con chưa tin lắm. Nên con cứ viết thư cho ông già Noel coi thử sáng ra có nhận được quà hay không rồi mới biết.

Cha: Con xin ông già Noel cái gì?

Con: Dạ, con xin một đôi ủng bằng nhựa.

Cha: Con xin đôi ủng để làm gì?

Con: Dạ, để mai mốt về quê con sẽ mang ra vườn?

Cha: Con ra vườn để làm gì?

Con: Dạ, thì khi cần làm gì đó ngoài vườn thì con ra.

Cha: Nhưng ba nhớ là con thích làm công chúa mà.

Con: Dạ con thích làm nông dân. Vì con được học rồi...

Tiếp theo là một bài dài về những bước ngâm lúa, làm đất, gieo hạt, nẩy mạ non, làm đòng, trổ bông, dựng bù nhìn đuổi chim, v.v. ta học được ở KizCiti.

Về gần đến nhà...

Con: Con nghĩ là ba mẹ sẽ không đóng giả làm ông già Noel được đâu.

Cha: Tại sao?

Con: Dạ, tại vì ba mẹ đâu có tiền để mua ủng đâu. Mà cũng đâu có chỗ nào bán ủng mà mua.

Cha: Nhưng mà nếu con cần, con xin ba mẹ thì lúc nào có tiền ba mẹ sẽ mua cho con.

Con: Ý con nói là ba mẹ không có hoá trang thành ông già Noel đó. Khi nào mà ông già Noel tặng con món quà thì con mới tin là ông có thật. Và con sẽ viết thư cảm ơn ông.

Bước vào nhà... Phát hiện ra món quà... Con gái mừng rỡ khôn xiết, vội chạy vào bàn viết ngay bức thư cảm ơn ông già Noel. Và hớn hở nói: “Ba ơi! Vậy là ông già Noel có thật.” Còn “ông già Noel” thì mỉm cười trong bụng, bấm nút... gửi hình lên Facebook.

Sài Gòn, 25/12/2012

“Gậy ông đập lưng ông”

Nguyễn Tấn Đại — 2012-12-05T12:21:11Z

Hồi con gái lên bốn tuổi, ai đó tặng cho một bức vẽ bộ biển báo giao thông. Cha hăng hái dạy con nào biển cấm, nào biển báo nguy hiểm, nào biển chỉ dẫn các loại. Con nít học nhanh, nói đâu nhớ đó...

Có hôm hai cha con đi đường, đang chạy bon bon thì con gái hét tướng lên “Ba chạy chậm lại! Ba chạy chậm lại!” Giật mình hỏi tại sao, thì con gái bảo: “Ở chỗ kia có biển báo đi chậm lại mà.” Đành phải cười trừ: “Ừ! Ba xin lỗi! Tại vì ba tập trung đằng trước nên không để ý.”

Đường từ nhà đến trường của con có ngã ba đèn đỏ treo biển phụ cho phép xe máy chạy thẳng, cha giải thích cho con vì sao chỗ này thì chỉ có xe ô tô dừng, còn xe máy lại được phép chạy tiếp. Bẵng đi ít lâu, cái biển phụ tự dưng được tháo đi, theo thói quen cha cứ chạy thẳng tới. Con gái lại gào lên “Sao ba không dừng lại?” Thế là vừa chạy vừa xin lỗi rối rít. Con gái rộng lượng: “Nhưng lần sau ba không được quên nữa nghen!”

Đến giờ con gái đã vào lớp một, chở đi đường sao mà giống chở cảnh sát giao thông quá chừng! Đến độ, cứ trên lộ trình rẽ phải ở ngã tư lại phân vân trước cái đèn đỏ, không biết cứ rẽ theo thói quen số đông hay là dừng lại chờ. Dừng thì lắm người phía sau khó chịu bấm còi inh ỏi đòi vượt qua. Mà rẽ thì lại thấy... khó xử với con gái!

Con trai lên hai tuổi, bi bô tập nói. Chở con đến ngã tư, cha đưa tay chỉ đèn đỏ rồi trỏ trỏ xuống đất: “Đèn đỏ. Dừng lại”. Con ngọng nghịu làm theo: “Chèn chỏ. Dừng dại.” Tay khum khum trỏ xuống tay lái xe. Cha lại chỉ đèn xanh, đưa tay về phía trước: “Đèn xanh. Chạy đi.” Con hùng dũng đưa nguyên nắm đấm về phía trước, miệng líu lo: “Chèn chanh. Chại chi.”

Rồi một tối nọ, hai cha con say sưa tiếp tục trò chơi trên đường. Đến một đoạn đèn đỏ vừa sáng lên, xe đang lỡ trớn chạy thẳng qua luôn. Cậu nhóc khóc ầm lên, miệng bù lu bù loa: “Chèn chỏ. Dừng dại...”, tay cứ chỉ ngược về phía sau. Cha rối rít xin lỗi, hẹn đến cột đèn sau sẽ dừng lại đúng đèn đỏ, mà con nhất định không chịu nín. Người bên đường nhìn ông con mếu máo đòi quay lại đúng chỗ đèn đỏ đã vượt và ông cha cuống quít xin lỗi dỗ dành hết lời, chỉ biết cười trừ...

Sài Gòn, 05/12/2012