Nguyễn Tấn Đại

Hoàng tử bé và những mối duyên lành (5)

Nguyễn Tấn Đại — 2022-04-17T13:22:36Z

Những mối duyên lành từ trái tim đến trái tim (tt.)

Cuộc kết tụ yêu thương

Được nhiều người khen ngợi và động viên, tôi in một bản sách mini mới rồi lò dò qua một nhà xuất bản nổi tiếng mà tôi ưa thích vào thời ấy. Một cô biên tập viên bước ra tiếp tôi, hỏi có việc gì. Tôi rụt rè đáp dạ em có bản dịch truyện được nhiều người khen muốn gửi nhà xuất bản xem có in được không. Cô ấy hỏi tiếp truyện gì rồi bảo: “Hoàng tử bé á? Đã có bản dịch của Bùi Giáng hay quá rồi. Bạn về tìm truyện khác đi nhé.” Thật giống như tình tiết mở đầu câu chuyện, khi cậu bé 6 tuổi bị người lớn khuyên hãy “quên những con trăn bụng đóng hay bụng mở đi” và đành “từ bỏ sự nghiệp hoạ sĩ rực rỡ từ dạo ấy”.

Tôi gác lại giấc mơ xuất bản, vì đó cũng không phải mục đích chính ban đầu của mình. Dịch trọn vẹn một tác phẩm kinh điển hàng đầu thế giới và được những người biết đọc sách thân quen khen ngợi, với tôi thế là đủ, để chia sẻ những thông điệp yêu thương đơn giản mà sâu sắc của câu chuyện. Nhưng rồi đến năm 2005, một hôm đi nhà sách, tôi thấy một bản dịch “Hoàng tử bé” của một người khác mới phát hành (bản thứ sáu). Mở trang đầu ra đọc, tôi lại nghĩ, nếu bản này in được thì sao bản của mình lại không thể in.

Thế là, tôi in tiếp một bản sách mini mới, gửi bưu điện qua một nhà xuất bản khác, mà tôi nghĩ có thể quan tâm đến mảng sách dành cho thiếu nhi. Sau vài tuần không thấy phản hồi, tôi tìm số điện thoại để hỏi xin hẹn rồi đến trực tiếp nhà xuất bản. Tiếp tôi là một cô biên tập viên vốn là một nhà văn trẻ thuộc một bút nhóm nổi tiếng của một tờ báo tôi thích đọc thuở học trò. Khi tôi tự giới thiệu, cô với tay ra sau cầm lấy quyển sách của tôi và nói: “Thú thật với bạn là mình chưa đọc. Nhưng ý tưởng đóng thành quyển sách này cũng dễ thương ấy chứ…” Rồi cô hẹn tôi có thể một lúc nào đó sau này nhà xuất bản lập tủ sách kinh điển Pháp, thì sẽ cân nhắc lại bản dịch của tôi.

Lại là một sự trùng hợp với chương mở đầu, khi chú phi công dẫn truyện: “Bức tranh số 1 rồi bức tranh số 2 lần lượt thất bại đã làm tôi nản lòng. Người lớn có bao giờ tự mình hiểu được chuyện gì đâu, và thật là mệt cho trẻ con lúc nào cũng cứ phải giải thích cho họ…” Cho đến khi một mối cơ duyên mới xuất hiện.

Trong quãng thời gian ấy, tôi đang đọc các tác phẩm của nhà văn Hồ Anh Thái, vừa được phát hành rộng rãi trở lại. Tôi cũng thường đọc các bài viết giới thiệu tác phẩm mới, tác giả trẻ ít tên tuổi của anh. Tôi quyết định thử thêm một lần nữa, bằng cách gửi một bản sách mini ra nơi anh công tác là Hội Nhà văn Hà Nội. Sau vài tuần chờ đợi, tôi nhận được một bức điện thư anh gửi, cho biết vừa đi công tác ở nước ngoài về, dù đã đọc nhiều bản dịch khác rồi nhưng hứa “sẽ bắt đầu đọc bản dịch của Nguyễn Tấn Đại”.

Chỉ vài ngày sau, anh lại nhắn tiếp cho tôi rằng anh có người bạn là hoạ sĩ Trần Đại Thắng, cũng là ông chủ nhà Đông A, muốn phát hành bản dịch của tôi. Mọi chuyện sau đó diễn ra rất nhanh, để đến tháng 05/2005 thì bản in chính thức của Nhà xuất bản Hội Nhà văn đã ra đời. Theo lời anh kể trong dịp công tác vào Sài Gòn ngay sau khi sách phát hành, lúc đăng kí xuất bản người ta đã hỏi dịch giả là ai, không có tên tuổi gì thì có chắc chắn là bản dịch tốt hay không. Và anh đã phải lấy uy tín của mình để bảo chứng, rằng dù có nhiều bản dịch rồi thì đây là một bản dịch có chất riêng biệt.

Sáu bản dịch trước đó đều dịch trực tiếp từ bản tiếng Pháp in tại Pháp hay gián tiếp qua bản dịch tiếng Anh, và tất cả đều in đen trắng với cách thức trình bày tương đối chân phương. Đến bản dịch của tôi, hoạ sĩ Trần Đại Thắng đã thiết kế một mẫu bìa hoàn toàn khác biệt, với toàn bộ nền màu tím sẫm làm nổi bật lên tựa sách in nhũ bạc lấp lánh, cùng hình ảnh hoàng tử bé đứng trên tiểu hành tinh của mình ngắm bầu trời sao vàng ươm rực rỡ. Bên trong ruột sách, toàn bộ hình ảnh minh hoạ màu của tác giả được quét lại từ quyển sách gốc tiếng Pháp và in đơn sắc, tạo cảm giác nhẹ nhàng mà có chiều sâu.

Hôm nhà văn Hồ Anh Thái vào Sài Gòn, anh có hẹn với hai nhà văn Nguyễn Danh Lam và Vũ Đình Giang, cho tôi địa chỉ để đến nhận sách tặng do Đông A gửi. Nhân tiện, tôi gửi tặng mỗi người một quyển. Cầm quyển sách trên tay, nhà văn Nguyễn Danh Lam nói với nhà văn Hồ Anh Thái: “Đây là quyển sách Hoàng Tử Bé đẹp nhất mà em thấy từ trước đến giờ.” Tôi cầm mấy quyển sách còn lại chạy về giữa trưa nắng, lái xe máy mà người cứ lâng lâng như bay tận trên mây.

Bản dịch của tôi được nhà Đông A duy trì phát hành trong hai năm thì ngưng. Khi có các bản dịch khác tiếp tục ra đời, như Châu Diên (tức nhà giáo Phạm Toàn) năm 2007, Đỗ Trinh Huệ năm 2008, thì Đông A chuyển sang in lại bản dịch của Vĩnh Lạc, với bộ tranh minh hoạ lấy từ bản dịch của tôi và bìa sách có điều chỉnh đôi chút. Tôi tôn trọng lựa chọn đó mà không nghĩ gì đến việc tái bản bản dịch của mình nữa.

Thay vào đó, tôi chọn cách công bố bản dịch trên trạm mạng cá nhân, chia theo từng chương cho dễ đọc. Đồng thời, tôi tìm kiếm thông tin về các bản dịch tiếng Việt của tác phẩm, lập thành danh sách và viết thêm phần “Lời người dịch”. Có lẽ, đây là danh sách hệ thống hoá các bản dịch truyện “Hoàng tử bé” đầu tiên tại Việt Nam, được dẫn lại trong trang Wikipedia tiếng Việt viết về tác phẩm này.

Một lần nữa công việc và cuộc sống lại cuốn đi. Đến khi có cơ hội quay trở lại Pháp làm nghiên cứu sinh từ năm 2011, cảm xúc và tâm tư trỗi dậy, tôi quyết định hiệu đính bản dịch đầu vì có vài chỗ tôi nhận thấy mình hơi phóng tay, dịch thoát hơi xa so với tinh thần nguyên bản. Ngoài ra, trong bản dịch đầu tôi bỏ qua phần lời tựa bản gốc tiếng Pháp năm 1999, vốn rất quan trọng để làm rõ bối cảnh đặc biệt của ấn bản này, nên cũng đã bổ sung thêm vào. Nhưng tất cả các nội dung cập nhật tôi chỉ đăng trên trạm mạng cá nhân, và thỉnh thoảng phản hồi các lời bình luận của những bạn đọc hiếm hoi tình cờ tìm đến.

Điều duy nhất tôi còn trăn trở nếu muốn tái bản, đó là phải in màu các bức tranh minh hoạ để thể hiện tốt nhất thần thái cốt lõi của tác phẩm. Đây là điểm mà tôi đã muốn thực hiện ngay lần đầu năm 2005, nhưng vì nhiều lí do mà ý định không thành. Và tôi tưởng như cơ hội ấy đã không còn, khi nhà Nhã Nam phát hành bản dịch của Trác Phong năm 2013, nhân dịp kỉ niệm 70 năm ra đời tác phẩm.

Số bản dịch mới không ngừng ra đời. Cả các bản dịch cũ cũng được in lại, có khi đổi tên, thay mẫu bìa, thậm chí còn tự vẽ tranh minh hoạ thay cho bộ tranh gốc của chính tác giả. Tôi chỉ lặng lẽ theo dõi, cập nhật, thỉnh thoảng mua những bản mình thấy xứng đáng ở một góc độ nào đó để làm bộ sưu tập riêng.

Cho đến tận giữa năm 2020, thông qua một người bạn tôi quen trong thời gian đi Pháp, một doanh nghiệp tại Hà Nội đã đặt vấn đề sử dụng bản dịch của tôi để làm sách nói. Tôi vui vẻ ủng hộ ngay, và nhiệt tình hợp tác để biên tập lại lần nữa bản hiệu đính năm 2011. Số là, trong bản dịch của mình tôi cố tình dùng các cách gọi tên và xưng hô theo phương ngữ Nam Bộ. Để đáp ứng nhu cầu phân phối sản phẩm sách nói rộng rãi trong toàn quốc, tôi cần điều chỉnh lại theo ngôn ngữ phổ thông. Sự chỉnh sửa này cũng là một dịp tốt để tôi chiêm nghiệm lại lần nữa tác phẩm và chọn lựa từ ngữ cẩn thận hơn sao cho thể hiện tốt hơn nữa các chiều kích tình cảm rất đa dạng giữa các nhân vật trong truyện. Đó là một thử thách không đơn giản, vì tiếng Pháp chỉ có hai ngôi xưng hô với người đối diện và một ngôi duy nhất xưng hô bản thân, trong khi tiếng Việt thì có muôn vàn các đại từ hay danh từ xưng hô khác nhau tuỳ thuộc vào mối quan hệ cụ thể giữa các nhân vật.

Cuối năm ấy, bản dịch năm 2005 của tôi được chọn đưa vào sách giáo khoa, từ một mối duyên 15 năm như đã kể ở phần đầu. Trong quá trình trao đổi với nhóm soạn sách giáo khoa, tôi đã biên tập bổ sung thêm một số điểm nữa trước khi trình hội đồng thẩm định bản in chính thức. Để chia vui với bạn bè và người thân, tôi quyết định bỏ tiền túi thuê in màu trọn vẹn quyển sách mini, với kích cỡ lớn hơn một chút để nhìn cho đẹp. Trong số vài chục bản sách in thủ công ấy, tuy trình bày đơn giản nhưng không kém phần trang trọng, một bản đã được người chị đồng hương Nguyễn Thị Thanh Thuý, phụ trách Hội quán các bà mẹ, chuyển cho Chi nhánh Nhà xuất bản Phụ nữ tại TP. HCM, cách cơ quan làm việc của tôi chỉ vài bước chân.

Cơ hội tái bản đã đến, tôi thoả thuận ngay với nhà xuất bản về việc in màu, và làm đại diện liên lạc về vấn đề bản quyền. Thực ra, tác phẩm ra đời đã lâu, tác giả mất tích hơn 60 năm tại thời điểm phát hành bản dịch của tôi lần đầu và hơn 75 năm tại thời điểm tái bản, nên phần văn bản đã thuộc di sản công cộng, không cần phải xin phép dịch. Chủ yếu là phần tranh minh hoạ có đặc thù riêng, còn được bảo hộ và cần phải được sự cho phép của những người giữ quyền khai thác.

Đến tháng 05/2021, tôi liên hệ được Quỹ Thừa kế Saint Exupéry – d'Agay là nơi thừa hưởng quyền lợi hợp pháp từ di sản Saint-Ex để lại. Chủ tịch quỹ là ông Olivier d'Agay, cháu nội của em gái út Saint-Ex, đã uỷ quyền cho Quỹ Jean-Marc Probst vì Hoàng Tử Bé (Quỹ JMP) cung cấp miễn phí bộ ảnh màu cho lần xuất bản này. Không chỉ thế, ông Jean-Marc Probst là một người vô cùng yêu mến hoàng tử bé, chủ sở hữu một bộ sưu tập hơn 6.200 ấn bản “Hoàng tử bé” bằng hơn 500 ngôn ngữ, cùng hàng ngàn vật phẩm đủ các thể loại khác liên quan đến tác phẩm này, nên đã ngỏ lời hỗ trợ một phần chi phí in ấn.

Thật tình cờ, Quỹ JMP có trụ sở tại Lausanne, Thuỵ Sĩ, thủ phủ quê hương bác sĩ Alexandre Yersin. Khi biết tôi sinh ra và lớn lên ở Lâm Đồng, cùng với việc bản dịch của tôi được đưa vào sách giáo khoa và tỉnh Lâm Đồng chọn bộ sách này để giảng dạy, ông đã cân nhắc lại và nâng cao mức hỗ trợ để in hẳn 2.000 bản nhằm gửi tặng cho các trường học của cả tỉnh. Như thế, học sinh lớp 6 của cả tỉnh sẽ không chỉ được đọc một đoạn trích, mà có cơ hội đọc và cảm nhận trọn vẹn tác phẩm với đầy đủ tranh minh hoạ màu, trung thành tối đa với nguyên tác.

Do tính chất đặc biệt của bản in tặng này, tôi đã đề nghị bổ sung một bài viết về hành trình bác sĩ Yersin khám phá ra cao nguyên Lang Bian ở cuối sách. Nghiên cứu về lịch sử Đà Lạt, có lẽ khó ai làm hơn được chú Nguyễn Hữu Tranh, vốn là một gương mặt ưu tú trong các thế hệ học trò đầu tiên của École de Dran năm xưa. Tôi liên hệ và được chú đồng ý ngay lập tức để dùng lại bài viết về bác sĩ Yersin mà chú chấp bút đã lâu, in trong quyển “Địa chí Đà Lạt” (Nhà xuất bản Tổng hợp TP. HCM, 2008). Duyên lành hội tụ, yêu thương kết nối, những miền đất tưởng là xa lạ Lausanne, Le Mans, Paris, Sài Gòn, Bảo Lộc, Dran, Đà Lạt trở thành gần gũi, chừng như những áng mây bảng lảng trên bầu trời không ngừng trôi vượt không gian xuyên thời gian, cùng muôn vàn vì sao đêm lấp lánh tạo nên những dấu chấm nối liền đường bay dang dở của Saint-Ex thuở nào./.

Strasbourg kí sự (8)

Nguyễn Tấn Đại — 2013-05-31T09:55:02Z

Paris, những cái tên lớn và những góc nhỏ

THÁP EIFFEL

Nói đến Paris thì có nhiều cái tên không thể không nhắc đến. Nằm đầu tiên trong số đó hẳn là tháp Eiffel. Ngọn tháp cao 300 m này ban ngày như một khối thép sẫm màu trầm mặc giữa bầu trời Paris. Nhưng đến khi màn đêm buông xuống thì dáng vẻ lầm lũi ấy biến mất đi, thay vào là những đường cong duyên dáng lung linh dưới bàn tay sắp đặt điêu luyện của nghệ thuật chiếu sáng mà người Pháp rất tự hào. Để lên được tháp, phải xếp hàng rồng rắn chừng gần nửa tiếng đồng hồ để mua vé, rồi qua cổng kiểm soát an ninh xong mới được vào trong lòng chân tháp để chờ thang máy. Tương tự như Khải Hoàn Môn, từ trên tháp Eiffel có thể thấy toàn cảnh thành phố dưới chân mà không có vật chướng ngại nào che khuất tầm mắt. Nhưng tầm nhìn ở đây lại khác, không phải sự choáng ngợp với 12 ngả đường hội tụ dưới chân phóng về bốn phương tám hướng như tại Quảng trường Ngôi sao mà là dòng sông Seine bình lặng uốn quanh. Không biết vô tình hay hữu ý mà ngọn tháp này lại được dựng nên ngay khúc quanh của dòng sông; một chút cong cong làm cho khối sắt thép đồ sộ trở nên mềm mại và thanh thoát.

SÔNG SEINE

Sông Seine được xem là dòng sữa mẹ của đô thành Paris. Mặt sông thấp hẳn so với đất nền xây dựng nhà cửa đường xá, nước chảy hiền hoà, nhờ đó không chỉ chức năng lưu chuyển dòng nước và giao thông đường thuỷ mà còn cả chức năng giao thông dọc bờ sông cũng được khai thác triệt để. Điều rất đặc biệt của sông Seine đoạn chảy qua Paris, đó là có rất nhiều cây cầu bắt ngang qua sông; mỗi cây cầu có một kiến trúc đặc trưng riêng biệt, và những cây cầu đẹp nhất hay đặc trưng nhất thường gắn liền với những câu chuyện lãng mạn trong tiểu thuyết hay thơ ca. Dọc hai bờ sông Seine là những cung điện cổ kính hay những công trình mới xây hiện đại, nhưng tất cả đều gắn kết hài hoà với nhau, cái mới không phá vỡ hay đè bẹp cái cũ. Để cảm hết được vẻ đẹp hiền dịu của sông Seine, tốt nhất là làm một chuyến dạo thuyền vào lúc chiều tối.

Những cây cầu và toà nhà cổ kính được chiếu sáng lung linh lần lượt lướt qua, sóng vỗ mạn thuyền ì oạp, gió thổi lành lạnh; nếu thích thì có thể vừa ngồi ngắm cảnh vừa nghe thuyết trình trong suốt chuyến đi bằng hàng chục thứ tiếng khác nhau. Nếu như ở điểm xuất phát, một bài ca réo rắt vui nhộn cất lên cùng những chùm ánh sáng lung linh nhảy múa khắp ngọn tháp Eiffel, thì khi ngang qua nhà thờ Đức Bà, tiếng nhạc lại dìu dặt du dương nghe như đang bước chân giữa giáo đường thênh vắng...

NHÀ THỜ ĐỨC BÀ PARIS

Nhà thờ Đức Bà Paris nổi tiếng có lẽ là vì hai lí do. Thứ nhất là kiến trúc đặc trưng Gothic vốn rất được ưa chuộng tại châu Âu thời xưa, nhưng mặt kiến trúc không hẳn là yếu tố quan trọng nhất vì còn có các nhà thờ khác độc đáo hơn tại Chartres và Strasbourg. Lí do thứ hai là bởi vì nơi đây gắn với câu chuyện chàng gù trong cuốn tiểu thuyết của Victor Hugo. Tôi có dịp may mắn là ngày cuối cùng ở lại Paris trời... bỗng dưng muốn nắng (?!). Toà giáo đường thanh thoát vươn cao trên một hòn đảo nhỏ (tiếng miền Tây gọi đó là cù lao) giữa lòng sông Seine xanh ngằn ngặt, hàng cây khô trụi lá đang dần chớm nở những mầm non tươi, vườn hoa lác đác vài bông còn sót lại, hàng ghế đầy kín người ra ngồi hong nắng, vài cô bé cậu bé theo cha mẹ đi dạo chơi xe đẩy chạy vòng quanh... Du khách nườm nượp chen nhau mặt trước nhà thờ và xếp hàng vào bên trong; tôi không còn nhiều thời gian nên chỉ đi vòng sang bên hông ngắm cảnh.

Ở cây cầu ngay mặt sau, hàng trăm chiếc ổ khoá được móc chen chúc trên thành cầu. Trên mỗi ổ khoá đều có những dòng chữ, hình vẽ hay biểu tượng thể hiện tình cảm của một cặp đôi nào đấy. Nếu như nhại lời một bài tình ca thì sẽ là: Ngày nào ta yêu nhau, ta đến đây móc khoá vào thành cầu... Sau khi khoá xong, mỗi người giữ một chìa như là minh chứng tình yêu. Có những cặp có lẽ là gắn bó bền vững như lời răn “sự gì Thiên chúa đã kết hợp, loài người không được phân li”; nhưng cũng có cặp mai này tan vỡ, hoặc một trong hai lặng lẽ đến đây mở khoá cởi trói trái tim, hoặc giả vì lí do nào đó không còn chìa thì nếu có đi ngang qua cũng đành lắng lòng với mối tình xưa.

VƯỜN LUXEMBOURG

Nói chuyện may mắn gặp ngày nắng đẹp, bởi vì đó là ngày đầu tiên của mùa xuân, hai mươi tháng ba. Nắng đổ vàng xua tan không khí xám xịt lất phất mây mù của những ngày trước đó; và bà con ùa ra đường, vào công viên dạo chơi phơi nắng. Người châu Âu da trắng bạch nên rất cần chút rám nắng để trông mạnh mẽ và... quyến rũ, thành ra cứ thấy chút nắng xuân là tận dụng kéo ghế ra giữa đất trời nằm ngủ. Chẳng bù cho các cô các nàng xứ mình cứ bước chân ra được là “vũ trang” kín mít từ đầu tới chân, gặp nhau giơ tay chào mỉm cười chào lại mà còn ngẩn ngơ không biết đó là ai. Tôi và gia đình người bạn đi dạo ra vườn Luxembourg.

Đây là một khu vườn thuộc loại lãng mạn nhất thành phố Paris. Vườn bao quanh một cung điện cổ, điện Luxembourg, giờ được dùng làm trụ sở Thượng viện Pháp. Nơi hội tụ những nhân vật “đầu não” nhất của nền chính trị quốc gia, nhưng cung điện này lại tỏ ra rất gần gũi. Không rào chắn, không trang nghiêm đến mức... nghiêm trọng, dân chúng tự do tụ tập vòng quanh hồ nước trước mặt nói chuyện chơi đùa hay ngồi đọc sách, tán gẫu, thư giãn, thậm chí nằm ngủ giữa trời, bên những bãi cỏ vạt hoa hay bên vệ đường.

Nửa phía bên kia vườn là công viên cây cối mát rượi, thỉnh thoảng trang trí bằng những bức tượng đủ kiểu từ người đến loài vật. Giữa hai hàng cây cao vút là một bãi có vuông vức trải dài, rất nhiều chim bồ câu khi bay khi đậu khi lững thững tìm mồi. Đây là nơi ưa thích của giới sinh viên, vì khá gần các khu đại học lớn, đặc biệt là Sorbonne. Ngoài cảnh thường thấy là từng nhóm sinh viên tụm năm tụm ba trò chuyện rôm rả, thì cũng có thể thấy cảnh những cô cậu nằm dài trên cỏ, một cuốn sách úp trên mặt và... ngủ. Những giấc mơ đong đầy chữ nghĩa.

CUNG ĐIỆN VÀ VIỆN BẢO TÀNG LOUVRE

Một cái tên lớn cuối cùng tại Paris mà tôi kịp thăm lần này, đó là Bảo tàng Louvre. Tôi đã dặn lòng quyết tâm chiêm ngưỡng cho bằng được hai người đẹp Mona Lisa và Venus. Mười ba năm trước, tình cờ phát hiện buổi mở cửa miễn phí cuối ngày khi đi ngang qua đó, tôi và Gấu mẹ ngày nay đã háo hức xếp hàng chờ. Nhưng mỗi tội lơ ngơ như con bò đội nón nhởn nhơ xem từng thứ trên đường đi, nên chỉ kịp đến ngắm nường Mona Lisa mà không kịp chạy qua chỗ nường Vệ nữ vì hết giờ.

Lần này có kinh nghiệm hơn nên xác định những chỗ ưu tiên cần đến, và cũng kịp thoả mãn trong hai tiếng đồng hồ đắm mình trong một không gian mĩ thuật đồ sộ thuộc loại hàng đầu thế giới. Không có nền tảng căn bản để thưởng ngoạn hội hoạ, tôi ưu tiên đi theo tiếng gọi của... sự nổi tiếng qua tên tác giả hay tác phẩm, và sau đó là sở thích cá nhân.

Không thể thưởng ngoạn đúng nghĩa, tôi chủ yếu đi ngang, nhìn ngắm, đọc lời giới thiệu tác phẩm để biết thêm, và quay phim hay chụp hình. Ngoại trừ trường phái ấn tượng mà tôi thích từ lâu theo ảnh hưởng từ một người thầy cũ, thì tại Louvre tôi thích nhất những tác phẩm cổ điển, dù là điêu khắc hay hội hoạ, mô tả chi tiết từng đường nét nhân vật, khung cảnh, đối tượng, và có một câu chuyện ẩn sau tác phẩm ấy. Các tác phẩm loại này thường kể nhiều nhất về các đề tài tôn giáo và thần thoại: Chúa giáng sinh, Đức Mẹ và Đức Chúa con, hành hình trên Thập giá, sự tích các thánh, sinh hoạt hay cuộc chiến giữa các vị thần Hy Lạp,... Tất cả các tác phẩm ấy được trưng bày trong ba tầng, một tầng hầm và hai tầng thượng.

Bảo tàng Louvre trước kia là cung điện của vua nước Pháp, được xây dựng liên tục trong suốt 800 năm. Từ thời Louis XIV, cung điện hoàng gia được chuyển về Versailles, điện Louvre bắt đầu được chuyển sang chức năng bảo tàng. Nói đến Louvre là phải nói đến sự hoà quyện giữa cái cũ và cái mới. Ba dãy nhà của cung điện được dành làm bảo tàng quây thành hình chữ U bao quanh một khoảng sân rộng, mặt còn lại mở ra vườn Tuileries đến Quảng trường Concorde, bắt đầu cho Trục Lịch sử, một “trục tâm linh” có thật của người Pháp như dạo nào cả nước ta sục sôi chuyện “trục Thăng Long” nối Ba Vì và Hồ Tây.

Giữa sân điện là một khối kim tự tháp lớn bằng kính, với hai khối nhỏ hơn và các hồ nước bao quanh. Lối vào chính là ở khối tháp lớn, dẫn xuống tầng hầm; từ đó khách phải đi ngược lên hai tầng trên để sau cùng xuống thang ra ngoài. Kiến trúc hiện đại này đã từng vấp phải rất nhiều sự phản đối, vì người ta sợ rằng nó phá vỡ nét cổ kính của toà lâu đài hoàng gia, đồng thời cắt đứt “trục tâm linh” vì làm gián đoạn đường thẳng nối tượng vua Louis XIV giữa sân Napoleon với Khải Hoàn Môn Tuileries, trụ Obelisk giữa Quảng trường Concorde và Khải Hoàn Môn tại Quảng trường Ngôi sao. Nhưng kì thực, toà tháp bằng kính trong suốt nên không phá vỡ cái tổng thể cổ kính, đồng thời lại nằm ở vị trí “né” qua một bên so với Trục Lịch sử nên không gây gián đoạn gì về mặt tâm linh. Đã vậy, các khối tháp bằng kính phục vụ đắt lực cho việc lấy ánh sáng tự nhiên vào dưới tầng hầm, vừa hài hoà về mặt kiến trúc, lại vừa cân bằng về mặt sinh thái, hoà hợp với thiên nhiên. Nếu nói chức năng của một bảo tàng là kết nối giữa hiện tại với quá khứ, Louvre hoàn toàn xứng danh về mọi mặt!

NHỮNG GÓC NHỎ

Những cái tên mà ai cũng chờ đợi khi đến Paris, như tháp Eiffel, Khải Hoàn Môn, nhà thờ Đức Bà, bảo tàng Louvre,... thì thường chỉ là nơi đến một hai lần rồi thôi. Nhưng nhiều người thích sống ở Paris lại không phải vì những cái tên đó, mà là vì không gian sống hài hoà giữa một siêu đô thị. Ở Paris có những góc phố không lớn, chỉ nhỏ vừa, nhỏ nhỏ hay rất nhỏ, nhưng rất thú vị, và chính những góc ấy mới làm cho thành phố này trở thành nơi đáng mơ ước để sinh sống và làm việc. Đó có thể là đại lộ Saint Michel nghiêng nghiêng dốc dài, nơi có những hiệu sách nổi tiếng nhất, có thể xem là một “đại lộ trí thức” của Paris. Đó có thể là những con đường nhỏ chỉ vừa chỗ cho một làn xe chạy, hay chỉ dành cho người đi bộ, hết sức yên tĩnh, nhất là ở khu phố Latin, trái tim của Paris cổ được bảo tồn lại cho đến nay. Đó có thể là một đài nước hoành tráng như ở cuối dốc Saint Michel, một “quảng trường” nhỏ như Sorbonne lùi vào trong tĩnh lặng tựa chừng người trí thức ngẫm ngợi thế thái nhân tình. Hay một vườn hoa góc phố, hai chú vịt tình tự trong công viên mặc người người lại qua...

NTĐ

Tháng 04/2011

(Còn tiếp)

0 | 30

Strasbourg kí sự (7)

Nguyễn Tấn Đại — 2013-05-28T16:10:21Z

Champs Élysées, nơi có mọi thứ bạn muốn

Nói đến Paris, người ta thường hay nghĩ đến tên gọi “kinh đô ánh sáng”. Tên gọi này có nguồn gốc từ việc Paris là thành phố đầu tiên trên thế giới thiết lập hệ thống chiếu sáng công cộng vào thế kỉ XVII. Nhưng tôi vẫn ấn tượng nhất với một câu nhận xét của một cô giáo cũ thời đại học, khi trò chuyện sau một buổi học môn chuyên ngành bằng tiếng Pháp: “Điều tôi thích nhất ở Paris chính là người ta có thể làm bất cứ điều gì họ muốn...” Và như trong lời bài hát ở trên, đại lộ Champs Élysées là đại điện điển hình của Paris, nơi có mọi thứ bạn muốn và nơi bạn có thể làm mọi thứ bạn muốn.

Champs Élysées là đại lộ đẹp nhất Paris, dài gần 2 km, rộng 70 m, trên một trục đường lịch sử dọc hữu ngạn sông Seine. Trục lịch sử này khởi đi từ tượng vua Louis XIV trên nền Điện Louvre, nơi ở của nhiều đời vua Pháp trong suốt 800 năm và nay một phần dành cho Bảo tàng Louvre, trải dài theo Vườn Tuileries, đến Quảng trường Concorde nườm nượp xe cộ với cột Obelisk, do chính phủ Ai Cập gửi tặng hồi thế kỉ XIX, sừng sững vươn cao. Từ đây, đại lộ Champs Élysées bắt đầu một con đường thẳng băng hướng về phía tây bắc thành phố, nghiêng ngiêng lên đỉnh dốc nơi Khải Hoàn Môn oai nghiêm toạ lạc giữa Quảng trường Ngôi sao với 12 con đường toả đều về các hướng. Qua Khải Hoàn Môn, trục đường này tiếp tục chạy thẳng theo chiều dốc xuống đến Cổng Défense, một “khải hoàn môn” khác xây dưới thời Tổng thống Mitterrand, bao quanh là một quần hợp các toà nhà cao tầng, tạo thành khu thương mại sầm uất hàng đầu châu Âu.

Đại lộ Champs Élysées có hai điểm đầu là Quảng trường Concorde và Khải Hoàn Môn. Đường có 10 làn xe hơi chia đôi theo hai chiều; hai bên đường cũng khoảng chừng ấy diện tích dùng làm vỉa hè cho người đi bộ. Nửa trên đoạn đường này là tấp nập hàng quán; nửa dưới là các công sở quan trọng xen lẫn với vườn hoa và công viên. Con đường thật lạ, vì chỉ cần rẽ ngang là bước ngay vào một thế giới xanh mát yên tĩnh rực rỡ sắc màu, đủ để quên đi những ồn ào xe cộ ngược xuôi kề bên! Người đi bộ đông đúc hồ hởi náo nhiệt giữa những hàng cây tỉa tót đều tăm tắp; nếu đến Paris mà không đi bộ dọc đại lộ Champs Élysées thì xem như mất đi một khám phá thú vị để hiểu được tại sao đây là nơi muôn người mơ ước đến sống và làm việc.

Nửa trên con đường đẹp nhất Paris này lại mang một phong cách khác hẳn. Thay cho con đường lát đá nhỏ dọc giữa những hàng cây và những công viên bao quanh rợp bóng mát tươi tắn sắc hoa là vỉa hè rộng rãi và cửa hiệu san sát với muôn vàn chiêu thức khuyến mãi dẫn dụ khách hàng. Ai cầm lòng không đậu thì hẳn sẽ mau chóng “cháy túi” khi vào những cửa hàng này. Tôi ghé ngang một cửa hàng mĩ phẩm; một em gái xinh như mộng đến chào. Sau hơn 30 phút đi với em, tay cầm một nắm những que thử mùi, tôi bước ra khỏi cửa hàng với một túi nước hoa nào cho bạn, nào cho vợ, rồi cho em, lại cho con, và dĩ nhiên không thể nào thiếu cho... mình! Tạt qua cửa hàng Adidas, tôi lại bước ra với một đôi giày mà quy về tiền đồng thì chỉ có... méo mặt (!). Vào cửa hàng Walt Disney thì thứ gì cũng thích mà rồi dằn lòng lại, ậy tiền đồng mình tính bạc triệu, tiền này thì khác, chục đồng đã là đắt rồi! Thế mới “ghìm cương” được mà bước ra với một khoản chi tối thiểu...

Những cửa hiệu bán thuốc lá – tabac, đúng ra phải gọi là tạp hoá vì họ bán đủ các thứ khác thuốc lá như bưu thiếp, quà lưu niệm, báo chí,... – thì nằm ngay trên vỉa hè, phía sát mép đường, hàng hoá cứ bày tràn cả ra ngoài vỉa hè, chủ quán đứng bên trong ngó ra, ai mua thì lựa rồi tự động đem vào thanh toán; tất cả đều dựa trên sự tự giác chứ không ai phải đứng gác hai đầu canh chừng trộm cắp. Trên vỉa hè, thỉnh thoảng lại có một đám đông đứng quây lại quanh một nhóm múa hát diễn trò. Thấp thoáng giữa đám đông bỗng xuất hiện một... cái đuôi ngúc ngoắc, quần áo đầu tóc mặt mũi sặc sỡ đủ màu. Một cô bé hoá trang khá dị hợm đi cùng một nhóm bạn, tay ôm một khúc... của quý bằng cao su, đầu đội một cái mũ cũng hình... tương tự; khi thấy tôi bước tới trước đưa máy ảnh lên chụp, các cô đồng thanh hô “Vive la ville de Paris !” (nghĩa là “Thành phố Paris muôn năm”) và... mi gió tới tấp. Nói chung, những nghệ sĩ biểu diễn rong có thể tìm thấy trên những vỉa hè tấp nập này cả một bầu không gian hoàn hảo để kích thích niềm hứng khởi trình diễn của mình. Trình diễn một cách tự do vì lòng đam mê nghệ thuật, vì cá tính sáng tạo; nhưng cũng có khi chỉ đơn giản là vì miếng cơm manh áo hàng ngày...

Khải Hoàn Môn và câu chuyện người Nhật

Một trong những điểm đến quan trọng tại Paris chính là Khải Hoàn Môn. Nằm trên đỉnh cao của đại lộ Champs Élysées từ hướng quảng trường Concorde và đại lộ Grand Armée từ hướng Défense theo chiều ngược lại, cả hai thẳng theo Trục Lịch sử, đây xứng đáng là nơi người Pháp vinh danh những cuộc khải hoàn. Khởi xây từ mệnh lệnh của Napoléon Đệ nhất năm 1806, Khải Hoàn Môn được hoàn thành 30 năm sau đó, với chiều cao 50 m, bề rộng 45 m và chiều sâu 22 m. Toạ lạc giữa một quảng trường nơi giao nhau của 12 đại lộ dẫn đến các vùng đô thị phụ cận phía bắc đại đô Paris, nhìn từ mọi hướng, Khải Hoàn Môn đều ở một tầm cao mà bất cứ ai cũng phải... ngước nhìn. Một nghệ thuật ẩn dụ về khúc ca chiến thắng của những kiến trúc sư người Pháp từ hơn hai thế kỉ trước; họ không “tâm trạng” như kiểu “Bất tri tam bách niên dư hậu/ Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như”, mà để đời với một công trình kì vĩ đến muôn đời hậu thế đều phải ngước lên rồi cúi đầu cảm phục tiền nhân.

Theo cầu thang bộ uốn vòng tròn lên 284 bậc, vừa đủ mệt thì cũng đến sảnh nghỉ trước khi leo nốt những nấc thang cuối cùng để bước ra ngoài nhìn quang cảnh thoáng đãng mở ra khắp xung quanh. Paris được quy hoạch hài hoà, nhờ đó mà từ đỉnh Khải Hoàn Môn có thể thấy được 360° thành phố trải rộng dưới chân. Hầu như các toà nhà chọc trời đều được gom về khu La Défense ở mạn tây bắc và một số rải rác ở mạn tây nam thành phố, do đó không có một công trình cao tầng nào che khuất tầm nhìn làm đánh mất vẻ đẹp toàn cảnh. Cũng nhờ vậy mà hai công trình Khải Hoàn Môn và tháp Eiffel mới vươn cao một cách đường bệ uy nghi ngạo nghễ nhìn dòng người xe ngược xuôi như đàn kiến dưới chân.

Khải Hoàn Môn kì vĩ không chỉ vì bề rộng và chiều cao kết hợp hài hoà với vị thế trên đỉnh dốc hội tụ 12 con đường lớn, mà còn vì những tác phẩm điêu khắc chạm trổ trên cả bốn mặt cũng như bên trong lòng công trình. Mỗi tác phẩm điêu khắc là một câu chuyện kể về một sự kiện lịch sử trọng đại nào đó của người Pháp, mà tầm quan trọng không chỉ thể hiện ở tính chất sự kiện của nó. Nhìn những bức phù điêu chạm khắc do những nghệ sĩ Pháp tạc nên từ cách đây hàng 200 năm, tinh tế đến từng chi tiết cơ thể, từng đường nét cảm xúc của những con người hiện thân cho sứ mệnh lịch sử đương thời, ta mới có thể cảm nhận được sự thua thiệt của nghệ thuật ước lệ phương Đông trong quá trình phát triền nền khoa học tinh vi và chính xác mà phương Tây dẫn đầu từ bao thế kỉ nay. Dĩ nhiên, nếu nói đến triết lí thâm sâu về con người và vũ trụ thì đó lại là chuyện khác...

Điều đáng nói về Khải Hoàn Môn, đó không chỉ là một công trình to lớn kì vĩ. Bởi, ngay trong lòng cánh cổng tiếp đón những đoàn quân khải hoàn trở về thành đô ánh sáng sau mỗi kì chinh chiến lại là ngôi mộ của một chiến sĩ vô danh đã hi sinh trong cuộc Chiến tranh Thế giới lần I, với tấm bia khắc bằng đồng trên nền đất “Nơi đây yên nghỉ một chiến sĩ người Pháp đã quên mình vì Tổ quốc”. Tưởng nhớ một chiến sĩ vô danh để tưởng nhớ vạn người vô danh hay hữu danh đã ngã xuống vì Tổ quốc của mình. Ngôi mộ giản đơn được đánh dấu bằng một huy hiệu khắc đồng của quân đội Pháp ở phía chân, và một mặt trống có điểm lửa cháy thường trực ở phía đầu. Ngọn lửa vĩnh cửu ấy được thắp sáng từ năm 1923 và cháy liên tục đến ngày hôm nay. Ngay cả khi vị tướng cứu quốc và tổng thống khai sinh ra nền Đệ ngũ Cộng hoà Charles de Gaulle qua đời, chính phủ Pháp muốn đặt tên ông cho Quảng trường Ngôi sao bao quanh Khải Hoàn Môn, thì cũng đã vấp phải sự phản đối quyết liệt của nhiều người. Lí do đơn giản không chỉ vì đó là một địa danh đã quá quen thuộc của người dân Paris (Quảng trường Ngôi sao), mà còn vì ở đấy có ngôi mộ của một chiến sĩ vô danh đại diện cho bao nhiêu người con đã hi sinh vì nước Pháp, và tướng de Gaulle đương thời từng là một người lính rất hiểu rõ điều đó nên không hề muốn tên mình được đặt cho quảng trường này.

Những ngày giữa tháng 3 năm 2011, tổng thống Pháp Nicolas Sarkozy đang tích cực vận động Liên minh Châu Âu đồng thuận về giải pháp trừng phạt “vua của vua” xứ Libya Gaddafi. Đây xem như là canh bạc cuối cùng mà ông theo đuổi nhằm cứu vãn uy tín càng ngày càng tụt giảm thê thảm của mình trong lòng người dân Pháp. Hôm tôi đến Khải Hoàn Môn, lãnh đạo các nước đang họp với nhau tại Paris nhằm bàn cách tìm kiếm sự ủng hộ quốc tế đối với một nghị quyết trừng phạt Libya của Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc. Và dĩ nhiên là có lễ thượng cờ tại Khải Hoàn Môn nên du khách không được vào thăm trong khoảng một tiếng đồng hồ. Cùng thời gian này, Nhật Bản cũng hứng chịu một chuỗi tai nạn liên hoàn, từ động đất đến sóng thần và tai nạn hạt nhân. Qua báo chí tôi biết được ít nhiều về tinh thần kiên cường và tính khoa học của người Nhật trước thảm hoạ. Nhưng ngay tại Paris hôm ấy tôi được chứng kiến một việc khác làm tôi trân trọng họ không kém!

Đối lập với hình ảnh các vị nguyên thủ quốc gia của những nước lớn tụ họp với nhau thuyết phục nhau rằng phải đem bom đi ném vào một nước khác để “bảo vệ thường dân” là hình ảnh một nhóm mười mấy người Nhật Bản, đứng tuổi có, trẻ tuổi có, quây quần nhau trên vỉa hè của Quảng trường Ngôi sao ngay mặt trước Khải Hoàn Môn, kêu gọi mọi người đến chia sẻ với nỗi đau mà đất nước họ phải hứng chịu. Ba lá quốc kì Nhật Bản trải trên mặt đất dần dần được điền kín với những thông điệp đầy tình cảm yêu thương và chữ kí của hàng trăm người bằng hàng chục ngôn ngữ khác nhau. Mỗi người viết xong một thông điệp thì được tặng một con hạc giấy, theo truyền thống Nhật Bản đó là lời cầu nguyện cho một cuộc sống trường thọ. Tuyệt nhiên không thấy một vật dụng nào để đựng tiền và không có ai quyên tiền để giúp đỡ cho các nạn nhân. Người Nhật đúng là không cần tiền, chỉ cần sự ủng hộ tinh thần để họ tiếp tục vững tin vào sự mạnh mẽ và sáng suốt của chính mình để vượt qua giai đoạn khó khăn chồng chất này. Chỉ với một hành động đơn giản, những công dân bình thường ấy đã góp được một nốt nhạc hay vào bài ca khải hoàn của đất nước Nhật Bản. Và tôi ngậm ngùi nghĩ, đến bao giờ người Việt mình mới biết làm được một điều rất đơn giản như thế?

NTĐ

Tháng 03-04/2011

(Còn nữa)

0 | 30

Strasbourg kí sự (6)

Nguyễn Tấn Đại — 2013-05-26T16:07:47Z

Paris, một thế giới riêng trong lòng đất

Nghĩ đến Paris, có thể ta thường hay nghĩ đến chốn đô hội phố phường hoa lệ. Nhưng đón những bước chân đầu tiên tôi đến Paris là một thế giới... ngầm trong lòng đất. Đến Paris, muốn đi lại thuận tiện mà đỡ tốn kém, đương nhiên phải đi tàu điện ngầm. Kể từ khi ra đời tuyến đầu tiên ngày 19/07/1900, Paris đã mất hết 35 năm để xây dựng 13 tuyến tàu điện ngầm, và đến mãi gần một thế kỉ sau (1998) mới khánh thành tuyến tàu điện ngầm số 14, định hình một hệ thống giao thông công cộng dài hơn 200 km, đa phần ngầm dưới lòng đất, đủ khả năng chuyên chở mỗi ngày 10 triệu lượt hành khách. Tuyến tàu điện ngầm số 1 dài gần 17 km được người Pháp triển khai và hoàn thành trong chưa đầy một năm rưỡi; hơn một thế kỉ sau người Việt chúng ta còn loay hoay ở Sài Gòn và Hà Nội, không biết 10 năm đã xong được một tuyến hay chưa.

Tàu điện ngầm hầu hết chạy bên dưới mặt đất. Mỗi ngõ vào đều có cửa chắn tự động. Ai có vé hay có thẻ đi dài hạn, đút vào máy, thanh chắn sẽ mở cho họ xoay một vòng đi vào bên trong. Hệ thống cửa chắn này rất “mỏng manh”, nhưng hầu như không thấy cảnh chen lấn lèn lách hay “nhảy rào”. Chỉ với một chiếc vé, khi đã vào bên trong, bạn có thể đi bao nhiêu tàu, bao nhiêu tuyến tuỳ thích, chỉ đến khi nào tới nơi cần “chui lên” mặt đất thì chiếc vé mới hết giá trị. Hoàn toàn không có nhân viên kiểm soát vé trên tàu; nhưng ai đi “chui” có thể vô tình gặp mấy anh cảnh sát đi “dạo”, thấy mặt lo sợ lấm lét sẽ gọi lại hỏi vé; tội đi “chui” bị bắt gặp thì phạt nặng phải biết! Đơn vị điều hành giao thông công cộng của Paris, RATP, với kinh nghiệm điều hành hệ thống này hơn 60 năm, luôn tìm mọi cách để “dụ” hành khách; ngoài các chế độ thẻ đi dài hạn giá rẻ dành cho học sinh sinh viên, thậm chí miễn phí cho người khuyết tật, thì họ lại còn có hàng loạt chế độ vé khác, từ vé lẻ, đến vé tập, rồi vé 1, 2, 3 hoặc 5 ngày, vé 1 tuần, 1 hay 3 tháng,... đáp ứng đủ loại nhu cầu đi lại của người dân, của khách du lịch. Điểm hay là RATP không chỉ quản riêng mỗi tàu điện ngầm, mà họ quản tất cả các loại hình giao thông công cộng tại Paris, bao gồm xe buýt, tàu điện ngầm, tàu nhanh nội vùng (RER), tram và xe buýt ngắm cảnh nội thành. Tôi là một trong những người “bị dụ” như thế, vì khi đến nghĩ rằng mình sẽ phải đi lại nhiều, nên mua hẳn một vé 5 ngày mất gần 30 đồng. Kết quả là, mấy ngày học tại UNESCO đi chung với các vị khác, họ không thích cảnh chui xuống đất rồi lại chui lên, nên mất hết 2 ngày không dùng vé. Phí của giời! Mấy ngày còn lại tranh thủ sử dụng cho hết công suất của chiếc vé, nhưng vẫn “lỗ” chút ít nếu so với đi vé lẻ.

Tàu điện ngầm là cả một thế giới ngầm trong lòng đất, vì từ trên mặt đất tuỳ mỗi trạm mà có thể phải xuống hai, ba thậm chí bốn năm tầng. Bề ngang mỗi tuyến thường có hai đường ray cho hai chiều đi-về, mỗi bên có nhà chờ với một ít ghế ngồi và hệ thống biển thông báo điện tử cho biết thời gian chờ của những chuyến tàu sắp tới. Ai đói bụng hay khát nước đã có một số máy bán nước uống hay bánh ngọt tự động; hiện RATP còn đang có kế hoạch tổ chức các siêu thị mini để phục vụ nhu cầu đi chợ nhanh của không ít người Paris bận rộn, kết hợp mua sắm ngay trên đường đi lại bằng tàu điện ngầm. Các trạm chờ tàu điện ngầm của Paris nhìn chung là đơn điệu, vì cùng áp dụng một kiểu thiết kế cổ điển đã lựa chọn ngay từ đầu. Rất ít những trạm chờ rực rỡ, bắt mắt hoặc có phong cách riêng, như trạm Clunny Sorbonne hay Concorde... Không như cách tổ chức giao thông công cộng của Sài Gòn phân chia xé lẻ theo từng tuyến, không có liên thông kết nối, tàu điện ngầm (và cả xe buýt) Paris có độ dài trung bình mỗi tuyến khoảng 10-15 km, với các tuyến chạy xuyên tâm và chạy vòng vành đai phân bổ đều đặn nhằm san sẻ sức chở của toàn tuyến và đáp ứng ở mức độ cao nhất bất cứ nhu cầu đi lại nào trong thành phố. Khoảng cách mỗi trạm chờ khoảng trên 500 m, với những trạm trung tâm bố trí gần hầu hết các điểm đến quan trọng: địa điểm du lịch, trường học, bệnh viện, khu mua sắm, khu thể thao, nhà ga bến cảng,... Khi rời khỏi tàu điện ngầm, người ta chỉ cần đi bộ bình quân khoảng vài ba trăm mét là có thể đến nơi mình muốn.

Tàu chạy suốt từ sáng sớm đến hơn nửa khuya vẫn còn chuyến nên bên trong hệ thống hầu như luôn sáng đèn. Đó là nơi cho những người vô gia cư có được chỗ ngủ ấm cúng; họ chỉ cần một chiếc gối và một chiếc mền dày là yên giấc nồng bên góc tường, mặc cho bước chân bao người tới lui tấp nập hay bánh tàu sầm sập lướt đi lướt về trên đường ray. Mỗi ngày có cả 10 triệu lượt người đi lại bên trong lòng đất, nên đó cũng là một mảnh đất màu mỡ cho những người không có nghề nghiệp kiếm sống. Họ chủ yếu là các nghệ sĩ hát rong nghiệp dư, sáng mang “đồ nghề” xuống tàu điện ngầm, lên một toa tàu bất kì, đi vài ba trạm thì xuống, chờ chuyến tàu khác lại lên hát ca kiếm vài đồng lẻ, rồi lại xuống, đổi qua tuyến khác, lại lên một toa tàu vài ba trạm, lại xuống chờ chuyến tiếp,... Cứ thế, họ xoay vòng khắp dưới lòng đất Paris; một trò chơi xác suất với tỉ lệ gặp lại một hành khách cũ cực kì thấp. Có những người hát hay chơi nhạc to quá làm hành khách khó chịu bỏ qua chỗ khác; nhưng rất thông thường những điệu nhạc bài ca họ cất lên lại chạm đến một ngõ ngách tâm hồn nào đó của một vài hành khách. Và họ không ngần ngại lục bóp lấy một hai đồng tiền lẻ tặng cho người nghệ sĩ lang thang vừa làm cho lòng mình thoáng động.

Ở Việt Nam tôi vốn không thích cho tiền những người ăn xin hay hát rong, nhưng lần này, có đến hai lần tôi cho tiền những người nghệ sĩ hát rong trong lòng đất Paris. Lần đầu, ngay trên chuyến tàu đầu tiên tại Paris, một người đàn ông luống tuổi tay cầm cây đàn accordeon chân nhún nhảy người nghiêng nghiêng miệng tươi cười tay kéo tuôn trào những giai điệu hết sức quen thuộc của những bài hát tôi yêu thích Kachiusa, Tình ca du mục (Those were the days),...

Lần thứ hai, sau khi kết thúc lớp học của UNESCO, trên chuyến tàu lên Khải Hoàn Môn, một chàng ca sĩ ngân nga bài “Đại lộ Champs Élysées” (/sâng-zê-li-zê/) gắn liền với tên tuổi của Joe Dassin những năm 1970, cứ như đoán biết dự định của tôi trèo lên đấy ngắm toàn cảnh Paris rồi đi dạo dọc con đường được xem là đẹp nhất Paris này...

Tôi dạo bước trên đại lộ thênh thang

Con tim rộng mở với người xa lạ

Đáy lòng những mong cất lên lời chào

Với bất kì một ai

Bất kì một ai và đó là em

Anh huyên thuyên với em mọi điều

Chỉ cần nói với em là đã đủ

Để cảm hoá lòng em

Trên (đại lộ) Champs Élysées

Trong ánh nắng, dưới cơn mưa

Giữa ban trưa hay nửa đêm vắng

Có hết thảy những gì bạn mong muốn

Trên (đại lộ) Champs Élysées...

NTĐ

Tháng 03/2011

(Còn tiếp)

Strasbourg kí sự (5)

Nguyễn Tấn Đại — 2013-05-17T17:06:39Z

Trở lại Paris

Trong cuộc hành trình này, tôi có một dịp quay trở lại Paris. Đó là một khoá tập huấn của UNESCO dành cho chuyên viên các tổ chức đảm bảo chất lượng giáo dục của các nước. Tôi vốn không phải đúng là đối tượng của lớp học này. Nhưng nội dung lớp học là thiết kế chương trình đào tạo từ xa về đảm bảo chất lượng ngoài (external quality assurance - EQA), trong khi một mặt đào tạo từ xa là “nghề” của tôi, mặt khác tôi từ lâu đã có cộng tác với một trung tâm khảo thí của một đại học lớn trong nước, mà khoá tập huấn lại rơi trúng vào dịp tôi đang ở Pháp. Do đó, cô giám đốc trung tâm đăng kí hai suất cho cô và tôi vì EQA là vấn đề quan trọng cô muốn phát triển về sau. Rủi một điều là, sau hơn một tuần chờ đợi, nhà tổ chức trả lời là không được vì đã hết chỗ.

Trong rủi có may, tôi được tin từ chối khi mới đến Strasbourg. Thầm nghĩ, biết đâu hết... 2 chỗ nhưng vẫn có khả năng còn... 1. Thế là tôi đánh bạo viết e-mail cho nhà tổ chức, bảo rằng thật tiếc là hết chỗ, nhưng quý vị cũng biết rằng Việt Nam là một nước có tốc độ phát triển kinh tế cao, giáo dục là quan trọng mà nhu cầu đảm bảo chất lượng giáo dục rất lớn, tôi lại đang ở Pháp nên đi lại dễ dàng hơn, có thể xin cho 1 suất thôi cũng được. Vậy mà hôm sau họ trả lời có tin vui cho mày đây, bọn tao vẫn còn một chỗ trống đấy nhá!

Thế là... khăn gói lên đường trở lại Paris. Gọi là trở lại, vì tôi đã hai lần đến, đúng ra là ghé ngang, thời còn là sinh viên; một lần trước khi về nước sau chuyến thực tập ngôn ngữ hai tháng ở Montpellier năm 1998, và một lần nữa cũng trước khi về nước sau khi xong cao học tại Le Mans năm 2001.

UNESCO, không gian đa văn hoá

Tôi làm việc cho một tổ chức hợp tác giáo dục quốc tế, bản thân đã là một môi trường đa văn hoá, nhưng cũng chỉ mới giới hạn trong phạm vi các nước Pháp ngữ. Do mô hình tổ chức tương đối tự chủ theo từng khu vực, nên ở châu Á-Thái Bình Dương tôi chủ yếu làm việc với đồng nghiệp và đối tác ở Việt Nam, Lào và Campuchia; đương nhiên có người Pháp, thi thoảng người Bỉ hay Canada, và vài nước khác như Maroc, Vanuatu, Cameroun,... tuỳ từng loại hoạt động. Nhưng đây là lần đầu tiên tôi tiếp xúc và làm việc trực tiếp với trên 20 người từ hàng chục nước khác nhau thuộc cả châu Á, châu Phi, châu Mĩ và châu Âu.

Là tổ chức đầu não toàn cầu về giáo dục, khoa học và văn hoá, UNESCO chiếm lĩnh một vị trí quan trọng ngay tại một quận trung tâm của Paris. Có thể xem đây là một trong những khu vực đắt đỏ nhất “kinh đô ánh sáng”. Toà nhà hình bông hoa ba cánh toạ lạc giữa một khu đất rộng; ngay trước mặt là một quảng trường đẹp, nối tiếp qua một Trường Quân sự nghiêm trang, kéo dài theo công viên Champ de Mars để kết nối đến tháp Eiffel ngạo nghễ bên bờ sông Seine. Ngoài sân sau là bãi cỏ xanh, viền hai mặt với hàng trăm cột cờ để treo quốc kì các nước trong những dịp lễ lớn. Giữa bãi cỏ là quả địa cầu, biểu tượng của UNESCO, ban ngày thì trắng sáng lịch lãm, ban đêm thì đèn chiếu lung linh ánh vàng sang trọng. Ngay cổng có bảo vệ kiểm tra người ra vào; đến cửa trong lại phải kiểm soát hành lí bằng máy chiếu giống như ở sân bay. Hôm đầu tiên tôi bỏ quên bộ dao Thuỵ Sĩ thường dùng trong túi quần, chắc đông quá nên đi qua cánh cửa nó kêu bíp bíp mà các bác cảnh sát vẫn không kiểm tra kĩ cho qua. Đến hôm sau thì bị chặn lại, gửi dao bên ngoài đến khi về mới được lấy. Đa văn hoá nên cũng dễ đa tạp, khó kiểm soát; an ninh nghiêm ngặt vẫn là trên hết.

UNESCO thể hiện rất rõ tinh thần tôn trọng đặc thù văn hoá bản địa, không chỉ qua việc nội dung đào tạo chú trọng nhất vào hoạt động tạm gọi là “điều nghi” (contextualization - điều chỉnh cho thích nghi với bối cảnh tại chỗ), mà còn cả ở cách bài trí sắp xếp không gian bên trong trụ sở. Dọc hai bên đường của tất cả các lối đi bên trong trụ sở, hầu như luôn luôn có các cuộc triển lãm hay các vật phẩm văn hoá nghệ thuật trang trí có nguồn gốc từ nhiều nước khác nhau. Tất cả các bảng hiệu và thông tin chỉ dẫn thì đương nhiên đều phải bằng sáu ngôn ngữ chính thức của Liên hiệp quốc. Trải qua mấy chục đời giám đốc điều hành, nhiều nước thuộc tất cả các châu lục trên thế giới đều đã có đại diện của mình đứng đầu tổ chức này trong một nhiệm kì nào đó, một năm, hai năm hay nhiều hơn. Nhìn thấy những vị giám đốc điều hành người châu Á như Ấn Độ hay Indonesia, tôi tự hỏi không biết đến bao giờ người Việt Nam mới đạt đủ trình độ để có tên trong danh sách này!

Nhân viên làm việc ở đây thì ngoài tiếng mẹ đẻ hầu như đều nói thông thạo ít nhất hai thứ tiếng mạnh nhất về mặt văn hoá, khoa học và giáo dục, đó là tiếng Anh và tiếng Pháp. Hoá ra lại may, vì trong số các học viên chỉ có ba người nói được hai thứ tiếng này, trong đó có tôi. Tiếng Anh của tôi lõm bõm từ những gì đọng lại của 4 năm học cấp II hệ 7 năm và 3 năm cấp III hệ 3 năm. Đọc thì không có vấn đề gì, viết cũng không trở ngại gì mấy, còn nghe-nói thì chỉ đủ dùng để giao tiếp thông thường và theo dõi, tham gia thảo luận các nội dung chính trong lớp. Tưởng mình tệ, hoá ra còn có người tệ hơn; vài vị ở Paraguay hay Columbia chỉ nói được vài câu tiếng Anh cơ bản, xem như tận dụng cơ hội để đi du lịch là chính. Còn ngoài lớp học, khi đi dạo phố ngắm cảnh Paris, tôi trở thành người dẫn đường cho cả nhóm vì vừa biết tiếng Pháp vừa nhớ chút ít về Paris từ hai lần ghé trước. Lần này, thực sự ở Paris chứ không phải “ghé ngang”, tôi cảm nhận thực sự sức mạnh của “vũ khí” đa ngôn ngữ trong một môi trường đa văn hoá. Nhờ đó, ngoài những người bạn “truyền thống” trong mạng lưới Pháp ngữ, tôi đã bước đầu kết nối với những người bạn Mĩ, Tây Ban Nha, Hà Lan, Na Uy, Ấn Độ,... để làm phong phú thêm vốn liếng văn hoá của mình.

NTĐ

Tháng 03/2011

(Còn tiếp)