Nguyễn Tấn Đại

Đi tìm gốc tích địa danh “Dran” (3)

Nguyễn Tấn Đại — 2024-08-24T03:56:39Z

Qua Kì 1 và Kì 2, các dấu vết lịch sử để lại cho thấy trong tiếng Pháp người ta đã nhất quán ghi địa danh “Dran” mà không có dấu phẩy. Đây không phải là một sự tình cờ ngẫu nhiên, bởi cả trong sổ tay nhật kí hành trình của bác sĩ Yersin lẫn các báo cáo, bản đồ công bố về sau, dấu phẩy vẫn được dùng cho nhiều tên riêng bản địa khác, cũng nhất quán không kém. Trong đó nhiều tên đã được nhắc đến trong các phần trước: Da N'Tâme, M'Lonne hay M'Lône, M'Lates, P'Hô. Hiện chưa tìm thấy bất cứ tài liệu nào có lời giải thích vì sao các nhà thám hiểm và khảo sát người Pháp chọn cách ghi nhân danh và địa danh bản xứ có hay không có dấu phẩy. Nhưng có thể đưa ra một giả định là, khi các phụ âm kép có sẵn trong tiếng Pháp thì họ viết liền (như Dran, Dron, Brenne, Kraan, Djiring, Blao, v.v.), còn khi không có sẵn trong tiếng Pháp thì họ dùng dấu phẩy để phân biệt như đã dẫn ở trên.

Dran trong các giấy tờ văn bản tiếng Việt

Còn đối với người Việt ở miền đồng bằng đương thời, hầu hết các tên bản địa của người Thượng đều du nhập từ cách ghi bằng tiếng Pháp của người Pháp. Tài liệu được xem là dấu vết thành văn đầu tiên của người Việt viết về Đà Lạt là bài bút kí “Lâm Viên hành trình nhật ký” của Đoàn Đình Duyệt, đương thời là Thượng thư bộ Công, viết bằng chữ Hán đăng trên Nam-Phong Tạp-chí các số 9-10 ra tháng 03/1918 và tháng 04/1918 [1]. Trong bản dịch ra chữ quốc ngữ của Phạm Phú Thành, ta biết được thời ấy Lang-Bian được gọi là “Lâm Viên”, Dalat được đặt tên chữ Hán là “Đa Lạc”, còn suối Kamly (viết là Kèmli trong sổ tay nhật kí hành trình của bác sĩ Yersin) thì mang một cái tên rất mĩ miều: “Cẩm Lệ”. Rất tiếc là trong bài viết này ông chỉ nhắc đến Eo Gió mà không nói gì đến Dran.

Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Tranh, ngôi đình mang tên “Càn Rang” tại Dran được sắc phong nhân dịp lễ đăng quang của vua Duy Tân năm 1907 [2]. Nếu căn cứ vào mô tả của các tài liệu tiếng Pháp rằng Dran trong những năm cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX còn rất hoang sơ với các làng người Thượng sống rải rác, và vào sự hiện diện của trạm bưu điện Dran từ năm 1900 cũng như một trạm hành chính năm 1909, liệu có thể xem “đình Càn Rang” chính là “đình Dran”, và “Càn Rang” là tên tiếng Việt của “Dran” hay không? Việc này không phải là không có căn cứ, bởi trong một bài báo của bác sĩ Yersin về việc thử nghiệm trồng canhkina tại Đông Dương, đăng song ngữ tiếng Pháp và tiếng Việt (quốc ngữ) trên nguyệt san La Cochinchine agricole (Nam Kì nông nghiệp) số tháng 05/1928, bản dịch của T. M. N. nhất quán ghi Càng-Rang ở phần tiếng Việt ứng với tên Dran ở phần tiếng Pháp [3].


Ảnh chụp bài báo của bác sĩ Yersin đăng song ngữ Pháp-Việt năm 1928, với bản dịch của T. M. N. dùng tên tiếng Việt “Càng-Rang” ứng với địa danh “Dran” trong tiếng Pháp.: Nguồn: Bộ sưu tập Gallica, Thư viện Quốc gia Pháp.

Tuy vậy, cho đến trước năm 1945, địa danh “Dran” vẫn được sử dụng trực tiếp trên báo chí đại chúng xuất bản bằng chữ quốc ngữ. Một ví dụ thú vị là về cuộc đua xe đạp xuyên Việt lần đầu (có lẽ thế) từ Hà Nội vào Sài Gòn từ cuối năm 1941 đến đầu năm 1942, được Phan Nhựt Sâm tường thuật trên tuần báo Thể tháo Đông Dương [4]. Sau 9 chặng đua miệt mài từ Hà Nội đến Phan Rang, ngày 08/01/1942, “ở chặng đua Phanrang-Dalat, trải qua đèo Bellevue cao nghệu đả làm cho các cua-rơ Bắckỳ và Caomiên rớt lại sau xa, ngoại trừ Vủ-văn-Thân với một sức lực phi-thường, đả đeo dính được danh thủ Namkỳ, và đả rút thắng tốp nhì, nhưng củng không sao theo kịp con Phụng-hoàng Namkỳ Lê-thành-Các, một mình về trước tốp nhì nhửng ba phút.” Một đoạn khác tường thuật chi tiết chặng đua thứ 10 này: “Khi các cua-rơ sắp hàng đua, ban tổ-chức cho hay rằng mức ăn thua sẻ ở Dran chớ không phải ở Dalat, vì đường từ Dran đến Dalat, rất xấu, sợ cua-rơ đi qua gặp sự rủi ro thảm khốc.” Ở đỉnh đèo (lần này tác giả lại dùng tên “Eo-gió”), tay đua mang biệt danh “Phụng-hoàng” đã cách tốp sau đến 5 phút, nhưng sau đó có một quãng “đổ dốc, vì một khoảng đường rất xấu, xe bị đất sét dính cứng vào bánh và cặp thắng, nên Các buộc lòng phải vác xe đi bộ. Đến chừng leo lên vên lại, chàng cũng không dám đổ dốc liều lỉnh sợ rủi ro bất ngờ, nên khi tới mức ăn thua, tại Dran, Các chĩ còn hơn tốp nhì có 3 phút thôi.”


Ảnh chụp bài báo tường thuật cuộc đua xe đạp xuyên Việt 1941-1942, chặng Phan Rang-Đà Lạt có nhắc tới địa danh “Dran”.: Nguồn: Bộ sưu tập Gallica, Thư viện Quốc gia Pháp.

Ở khía cạnh hành chính, sau Cách mạng Tháng Tám, ngày 22/02/1951 thủ tướng chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà đã ban hành nghị định số 73-TTg hợp nhất hai tỉnh Lâm Viên và Đồng Nai Thượng thành tỉnh Lâm Đồng [5]. Nội dung chi tiết cũng như việc thi hành nghị định này thế nào không rõ, nhưng sau Hiệp định Geneva năm 1954 lại có hai văn bản do tổng thống Việt Nam Cộng hoà kí trong cùng một ngày 19/05/1958, đó là nghị định số 170-NV đổi tên tỉnh Đồng Nai Thượng thuộc cao nguyên Trung Phần thành tỉnh Lâm Đồng [6], và sắc lệnh số 261-NV tách quận Dran khỏi tỉnh Lâm Đồng (vừa mới đổi tên) để sáp nhập với đô thị Đà Lạt lập thành tỉnh Tuyên Đức [7]. Điều đó cũng có nghĩa là địa danh “Dran” đã chính thức có tên trong văn bản hành chính bằng tiếng Việt quốc ngữ ít nhất từ ngày hôm ấy.


Bản đồ tỉnh Tuyên Đức kèm theo sắc lệnh số 261-NV ngày 19/05/1958 của Tổng thống Việt Nam Cộng hoà, gồm đô thị Đà Lạt và quận Dran.: Nguồn: Công-báo Việt-Nam Cộng-hòa, Đệ-nhị Tam-cá-nguyệt năm 1958, tr. 2110.

Thế nhưng, đến ngày 30/09/1958 thì tổng thống Ngô Đình Diệm tiếp tục ra nghị định số 343-NV tách quận Dran thành ba quận Đơn Dương (đổi tên từ Dran cũ), Đức Trọng và Lạc Dương [8]. Đúng một tháng sau nữa, một nghị định mới lại được tổng thống Diệm ban ra, số 592-BNV/HC/P7/NĐ ngày 30/10/1958, chia các đơn vị hành chính của ba quận Đơn Dương, Đức Trọng, Lạc Dương thành 11 tổng và 28 xã, trong đó quận Đơn Dương gồm bốn tổng: Xuân Lạc, Lạc Mỹ, Linh Nhân và Tu Trang [9]. Địa điểm trung tâm quận Dran trước đó, nơi đặt trạm bưu điện và trạm hành chính Dran năm xưa, được đổi tên thành xã Lạc Nghiệp, thuộc tổng Xuân Lạc (cùng với xã Xuân Trường). Kể từ đây, địa danh “Dran” đã biến mất khỏi các văn bản hành chính bằng tiếng Việt quốc ngữ sau khi được ghi nhận trong một quãng thời gian ngắn ngủi.


Một phần bản đồ địa hình khu vực sông Đa Nhim, đoạn chảy từ hạ lưu đập Đa Nhim đến Thạnh Mỹ, với các địa danh hành chính dùng trong khoảng 1965-1989.: Nguồn: Tác giả trích ghép từ các tờ bản đồ địa hình số 6732-IV (Đơn Dương) và 6632-I (Đà Lạt) của Cơ quan Bản đồ Quân đội Hoa Kì, phiên bản 2-DMA, 1989.

Từ đó về sau, các địa danh “Lạc Nghiệp” và “Đơn Dương” đã được sử dụng thay thế cho “Dran” về mặt hành chính xuyên suốt hơn 30 năm. Sau khi kết thúc chiến tranh, trong vòng 10 năm từ 1979 đến 1989, chính phủ nước Việt Nam thống nhất đã có một số văn bản điều chỉnh tên và địa giới của các đơn vị hành chính thuộc tỉnh Lâm Đồng. Trước tiên là quyết định số 116-CP ngày 14/03/1979 của Hội đồng Chính phủ chia huyện Đơn Dương thành hai huyện Đơn Dương và Lạc Dương. Điều đáng nói là trong quyết định này, huyện Đơn Dương mới bao gồm các xã TuTra, K'Đơn, Thạnh Mỹ, Ka Đô, Lạc Xuân, Lạc Nghiệp, Lạc Lâm, Loan và thị trấn Đơn Dương, nhưng không xác định ranh giới cụ thể [10]. Một câu hỏi đặt ra là, nếu như cho rằng hai xã “Thạnh Mỹ” và “Lạc Nghiệp” trong quyết định nói trên tương ứng với hai thị trấn Thạnh Mỹ và Dran hiện nay, thì địa danh “thị trấn Đơn Dương” nằm ở đâu?

Đến năm 1983, xã Loan được tách thành hai xã Ninh Loan và Đà Loan theo quyết định số 22/HĐBT ngày 28/03/1983 của Hội đồng Bộ trưởng [11]. Ba năm sau, Quyết định số 67-HĐBT ngày 06/06/1986 của Hội đồng Bộ trưởng tiếp tục chia xã Đà Loan thành hai xã Đà Loan và Ta Năng, chia xã Ninh Loan thành hai xã Ninh Loan và Tà Hine. Trong văn bản này, các địa danh “TuTra” (không có dấu cách) và “K'Đơn” (có dấu phẩy viết liền) có từ trước được dùng để định vị các xã mới, nhưng được viết thành “Tu Tra” (có dấu cách) và “Ka Đơn” (không có dấu phẩy).

Lại ba năm sau nữa, Quyết định số 135/HĐBT ngày 16/09/1989 chia xã Ka Đô thành hai xã Ka Đô và Quảng Lập, chia xã Deune thành hai xã Đơn và Pró, đồng thời thành lập thị trấn Đ'ran trên cơ sở xã Lạc Nghiệp [12]. Đây được xem là cột mốc tái sinh Dran về mặt hành chính sau khi biến mất trên các văn bản của chính quyền hơn 30 năm. Tuy nhiên, cần chú ý địa danh ghi trên văn bản này là “Đ'ran”, tức là chữ D có gạch, kèm dấu phẩy, không có dấu cách, chữ A không có dấu ˘.


Ảnh chụp bản sao Quyết định số 135/HĐBT ngày 16/09/1989, trong đó điều 3 nói đến việc thành lập “thị trấn Đ'ran” trên cơ sở xã Lạc Nghiệp.: Nguồn: Hồ sơ lưu trữ Uỷ ban Nhân dân Thị trấn Đ'ran.

Qua tra cứu toàn văn loạt văn bản này, chúng ta không khỏi đặt dấu chấm hỏi về quy cách viết địa danh của các cơ quan quản lí hành chính, nhất là các địa danh có nguồn gốc tiếng dân tộc thiểu số. Sự thiếu nhất quán thể hiện rõ rệt trong trường hợp Ka Đơn, được viết thành “K'Đơn” năm 1979 (QĐ 116-CP), “Ka Đơn” năm 1986 (QĐ 66/HĐBT), rồi “Deune” và “Đơn” năm 1989 (QĐ 135/HĐBT). Hay là với Dran, việc dấu phẩy xuất hiện sau chữ D không có lí do gì xác đáng. Bởi nếu nói là phụ âm kép “dr” không tồn tại trong tiếng Việt nên phải chèn dấu phẩy vào, thì tại sao một địa danh có tình huống tương tự là Pró (phụ âm kép “pr” không tồn tại trong tiếng Việt) lại được viết nguyên mà không chèn dấu phẩy, ngay trong cùng văn bản? Còn dấu gạch trên chữ D, lí do dễ hiểu nhất là để phân biệt hai âm đọc /dờ/ và /đờ/, nhưng căn bản lập luận này cũng rất yếu; bởi nếu nhất quán ghi tên theo âm đọc và phân biệt phụ âm kép thì phải viết là “Đ'răn” chứ không phải “Đ'ran” như trong QĐ 135/HĐBT năm 1989. Hiện nay, không rõ về sau có văn bản nào đổi tên các địa danh được xác định trong các văn bản đã liệt kê ở trên hay không. Chỉ biết rằng trên trạm mạng chính thức của Uỷ ban Nhân dân huyện Đơn Dương, các đơn vị hành chính kể trên được viết là “Ka Đơn”, “Pró” và “Dran”, tất cả đều không có dấu phẩy.

(Còn tiếp kì cuối)

[1] Phạm Phú Thành. (1993). Lâm Viên hành trình nhật ký. Trong: Đà Lạt năm xưa (tr. 94-99). Công ty Văn hóa Tổng hợp Lâm Đồng.

[2] Nguyễn Hữu Tranh. (2015/03/12). Dran dưới mắt người nước ngoài. Báo Lâm Đồng điện tử.

[3] Yersin A. J. E. (1928/05). Essais sur l'acclimatation du quinquina en Indochine. Bàn về việc trồng thử cây canh-ky-na ở Đông-Dương (T. M. N., Trans.). La Cochinchine agricole [Bulletin mensuel de renseignements et d'informations à l'usage des colons et planteurs français et annamites], 162-178.

[4] Phan Nhựt Sâm. (1942/01/09). Trên đường thiên lý Hanoi-Saigon. Thể tháo Đông Dương, 2(11), 2-5, 12, 16.

[5] Nguyễn Quang Ân. (1997). Việt Nam: Những thay đổi địa danh và địa giới các đơn vị hành chính 1945-1975 (tr. 47). NXB Văn hoá - Thông tin & Viện Sử học - Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia.

[6] Công-báo Việt-Nam Cộng-hòa, Đệ-nhị Tam-cá-nguyệt năm 1958, tr. 2051.

[7] Công-báo Việt-Nam Cộng-hòa, Đệ-nhị Tam-cá-nguyệt năm 1958, tr. 2110.

[8] Công-báo Việt-Nam Cộng-hòa, Đệ-tứ Tam-cá-nguyệt năm 1958, tr. 3860.

[9] Công-báo Việt-Nam Cộng-hòa, Đệ-tứ Tam-cá-nguyệt năm 1958, tr. 4422.

[10] Quyết định số 116-CP ngày 14/03/1979 của Hội đồng Chính phủ về việc chia một số huyện thuộc tỉnh Lâm Đồng.

[11] Quyết định số 22/HĐBT ngày 28/03/1983 của Hội đồng Bộ trưởng về việc phân vạch địa giới hành chính một số xã thuộc tỉnh Lâm Đồng.

[12] Quyết định số 135/HĐBT ngày 16/09/1989 của Hội đồng Bộ trưởng về việc phân vạch địa giới hành chính một số xã, thị trấn của huyện Đơn Dương thuộc tỉnh Lâm Đồng.

QUY ƯỚC cách ghi địa danh và nhân danh: viết in nghiêng khi dùng tên đúng theo nguồn trích dẫn; viết thường khi dùng tên phổ biến hiện nay, nếu cần nhấn mạnh cách viết (đúng từng kí tự) thì đặt trong ngoặc kép.

CẬP NHẬT 14/03/2026: bổ sung bản đồ, tài liệu tham khảo và biên tập lại một số đoạn liên quan đến các nghị định và sắc lệnh của tổng thống Việt Nam Cộng hoà năm 1958.

Đi tìm gốc tích địa danh “Dran” (2)

Nguyễn Tấn Đại — 2024-08-22T13:26:05Z

Trong Kì 1 chúng ta đã biết bác sĩ Alexandre Yersin là người đầu tiên ghi nhận địa danh “Dran” trong sổ tay nhật kí hành trình của mình năm 1893, nhưng phải đến hơn 30 năm sau đó ông mới nhắc tới Dran trong các bài viết công khai. Vậy thì dấu vết thành văn của địa danh này xuất hiện trong các tài liệu chính thức của người Pháp từ khi nào?

Dran trong các văn bản giấy tờ tiếng Pháp

Sau cuộc khám phá cao nguyên Lang Bian của bác sĩ Yersin, người Pháp tiếp tục gửi nhiều đoàn thám hiểm đến khu vực này, đặc biệt khi toàn quyền Doumer có ý định xây dựng một khu nghỉ dưỡng cho người Pháp ở Đông Dương trong giai đoạn 1897-1902. Trong số đó, có cả chuyến thị sát của chính Doumer trong khoảng tháng 02-03/1899, cùng với một sĩ quan tháp tùng tên Langlois và bác sĩ Yersin, được ông kể lại năm 1942 [1]. Khởi hành từ Phan Rang, Doumer phi ngựa nước đại băng băng đi trước, đến Dong-Me (Đồng Mé) nghỉ lại ăn trưa xong tức tốc đi tiếp đến Krong Pha (Sông Pha) khi trời vừa sập tối. Trong khi đó, mãi đến tận khuya đoàn xe ngựa chở hành lí mới theo kịp đến nơi.

Sáng sớm hôm sau, cả đoàn lội bộ dắt ngựa trèo núi. Trong bài hồi kí này, ông viết: “Chúng tôi đã lên đến Bellevue [Eo Gió] và Dran vào khoảng mười giờ. Thời bấy giờ, chưa có người An Nam nào lên sống trên cao nguyên và Dran chỉ có mỗi một làng người Thượng tồi tàn, nơi toàn bộ cư dân đều bị nhiễm sốt rét. Tranh thủ tắm lúc vượt sông, sau đó ăn trưa chớp nhoáng và lên đường tiếp tục chặng cuối.” Cả đoàn tiếp tục hướng về cao nguyên Lang Bian qua ngõ Arbre-Broyé (Trạm Hành). Sau khi ở lại một ngày để khảo sát khu vực Dankia và các điều kiện xây dựng thành phố nghỉ dưỡng, bao gồm cả một tuyến đường sắt từ Sài Gòn vượt núi lên Đà Lạt rồi vòng xuống Quy Nhơn [2], cả đoàn quay ngược xuống Phan Rang theo đúng lộ trình lượt đi, trừ viên công sứ Nha Trang được cho ở lại vì quá mệt sau cuộc trèo núi vất vả.

Có lẽ chính chuyến đi này, với chặng dừng nghỉ ngơi bên bờ sông tại Dran, đã giúp địa danh này xuất hiện trong các kế hoạch xây dựng đường bộ và đường sắt mà Doumer cho triển khai quyết liệt trong những năm 1899-1900, nhằm kết nối giao thông phục vụ phát triển thành phố Đà Lạt. Theo phần báo cáo y tế của bác sĩ Étienne Tardif, một thành viên của phái đoàn Guynet được cử lên nghiên cứu Lang Bian từ năm 1899 đến năm 1900, đoạn đường từ Phan Rang đến Đà Lạt lúc bấy giờ có các điểm dừng trung gian tại: Maï-nuong (Mai Nương), Dongmé (Đồng Mé), Balach (Ba Lách), Somtangam (Tầm Ngân), Daban (Đá Bàn) và Dran [3]. Cũng theo báo cáo năm 1890 của ông, thời ấy để lên cao nguyên Lang Bian có ba lộ trình: thứ nhất, từ Sài Gòn qua Biên Hoà, Tánh Linh, Di Linh, rồi đến Dran để lên Đà Lạt theo lối mòn cheo leo (sentier mulier) do đại uý Guynet mở; thứ hai, theo dọc biển xứ Trung Kì đi từ Phan Thiết tới Tánh Linh rồi đi tiếp lộ trình thứ nhất; thứ ba, đi từ bờ biển Ninh Chữ tới Phan Rang, sau đó qua Mai Nương, Ba Lách, Xóm Gòn và Dran (tlvd., tr. 158-159). Như thế, có thể thấy địa danh “Dran” đã thực sự đi vào các văn bản và bản đồ do người Pháp công bố trong những năm 1898-1900, với vai trò là một cửa ngõ quan trọng ở khu vực tiếp giáp giữa vùng đồng bằng và cao nguyên Lang Bian. Trong đó, đáng kể nhất là bản đồ của đại uý Thouard (1898) và của Guillaume Capus (1900).


Sơ đồ tập hợp các lộ trình thám hiểm của đại uý Thouard năm 1898 có ghi địa danh “Dran”.: Nguồn: theo Tessier & Bourdeaux, 2020, tlđd., tr. 36.


Kí hoạ sơ đồ đường lộ và lối mòn cheo leo từ Phan Rang đến Langbian của Guillaume Capus năm 1900 có ghi địa danh “Dran”.: Nguồn: theo Tessier & Bourdeaux, 2020, tlđd., tr. 35.

Chính các khám phá liên tục một vùng đất mới trong những năm đầu cầm quyền của Doumer đã dẫn tới việc ông ban hành quyết định số 911 ngày 01/11/1899 về việc thành lập tỉnh Haut-Donnaï (Đồng Nai Thượng) và đặt hai trạm hành chính ở Tan-linh (Tánh Linh) và Djiring (Di Linh), nơi đóng luôn vai trò tỉnh lị [4]. Vài tháng sau, ngày 24/02/1900 ông tiếp tục ra quyết định lập trạm bưu điện Dran (cùng với hai trạm Djiring và Dankia), bắt đầu phục vụ từ ngày 15/03/1900. Lực lượng nhân sự sau đó cũng lần lượt được bổ nhiệm, bao gồm: Nguyên-quang-Lâm, Nguyên-van-Phuc (cả hai đều từ ngày 11/03/1900), Dang-van-Quyên và Trân-luong-Ngoc (cả hai từ ngày 01/04/1900) [5]. Không chỉ vậy, một trạm hành chính khác cũng được mở tại Dran năm 1909, với một viên quan tri huyện tên là Ya Gut, chủ yếu chịu trách nhiệm tổ chức lao dịch phục vụ xây dựng đường xá và vận chuyển hàng hoá; phiền nỗi cả trăm gia đình sống trong một ngôi làng gần trạm bưu điện Dran đã tìm cách di dời về những khu vực xa hơn trên núi cao để trốn tránh lao dịch [6]. Tất cả các dữ liệu trên là minh chứng cho thấy vì sao Dran đã sớm xuất hiện trên bản đồ mạng lưới bưu chính và điện báo của toàn khu vực Đông Dương ngay từ đầu thế kỉ XX [7], cùng với Di Linh và Đà Lạt là ba đầu mối chính của tỉnh Đồng Nai Thượng.


Ảnh chụp trang tóm tắt quyết định thành lập trạm bưu điện Dran ngày 24/02/1900 của Toàn quyền Đông Dương.: Nguồn: Bộ sưu tập Gallica, Thư viện Quốc gia Pháp.

Thế nhưng, có thể vì là vùng đất mới nên ranh giới cương thổ tỉnh Đồng Nai Thượng chưa thực sự ổn định. Năm 1902, Doumer kết thúc nhiệm kì cầm quyền của mình mà vẫn còn đau đáu tâm huyết dành cho kế hoạch mở tuyến đường sắt Sài Gòn-Khánh Hoà, với một nhánh rẽ từ Phan Rang qua Đá Bàn, lên Dran tới Đà Lạt [8]. Nhưng chỉ qua năm sau, người kế nhiệm ông đã xoá bỏ tỉnh Đồng Nai Thượng non trẻ để nhập vào tỉnh Bình Thuận, còn Đà Lạt được nhập vào Ninh Thuận [9]. Đến năm 1916 thì tỉnh Lang-Bian cùng với trung tâm đô thị Đà Lạt được thành lập chủ yếu từ các khu vực thuộc tỉnh Đồng Nai Thượng cũ [10], hẳn nhiên trong đó có cả Dran. Vài năm sau nữa, trên cơ sở một chiếu dụ của triều đình ngày 11/10/1920, toàn quyền đương thời là Maurice Long đã kí quyết định số 6161 ngày 31/10/1920 [11] thành lập thị xã Đà Lạt, chia thành hai vùng nội ô và ngoại ô, đồng thời tách phần đất còn lại của tỉnh Lang-Bian đặt theo tên cũ là tỉnh Đồng Nai Thượng [12]. Tỉnh Đồng Nai Thượng mới tái lập này bao gồm ba quận Djiring, Blao (Bảo Lộc) và Dran [13]. Các đơn vị hành chính này duy trì tương đối ổn định trên dưới 20 năm, cho đến khi toàn quyền Jean Decoux kí liên tiếp hai quyết định số 206 và 207 ngày 08/01/1941 thành lập tỉnh Lang-Bian bằng cách sáp nhập thị xã Đà Lạt với vùng ngoại ô và khu vực Dankia trước đây, và giảm phần diện tích tương ứng của tỉnh Đồng Nai Thượng.


Ảnh chụp bản báo cáo “Tình hình xứ Đông Pháp (1987-1902)” với đoạn trích đề cập đến địa danh “Dran”.: Nguồn: Doumer, 1902.


Bản đồ mạng lưới bưu chính và điện báo Đông Dương năm 1914 có ghi tên trạm Dran.: Brenier, H. (1914). Tlđd. Tr. 118-119.

Cùng với sự phát triển của thành phố Đà Lạt suốt nửa đầu thế kỉ XX, các tài liệu, sách vở, báo chí tiếng Pháp vẫn thường nhắc đến địa danh “Dran” khi có thông tin, sự kiện liên quan. Như lễ khánh thành chặng đường sắt răng cưa từ Sông Pha đến Eo Gió ngày 19/01/1927 [14], rồi chặng Dran-Trạm Hành hoàn thành vào tháng 09/1928 [15]. Hay chuyến công cán của khâm sứ Trung Kì Maurice Fernand Graffeuil dự một loạt ba lễ khánh thành: cầu đường bộ Dran có thu phí (sáng ngày 23/11/1938), ga Đà Lạt (chiều cùng ngày) và cầu Sông Pha (hai ngày sau đó) [16].

Sau năm 1945, chế độ quản lí của người Pháp đối với các đơn vị hành chính tại Việt Nam chấm dứt. Việc điều chỉnh tên gọi và ranh giới của các địa danh hành chính trong cả nước nói chung, tại cao nguyên Lang Bian nói riêng, từ đó được chuyển về các chính quyền do người Việt đứng đầu, sử dụng tiếng Việt ghi bằng chữ quốc ngữ. Các tên gọi trước đó vẫn dùng cách viết theo tiếng Pháp dần dần cũng thay đổi theo.

(Còn tiếp)

[1] Institut Pasteur de Dalat (1956). Premières reconnaissances du plateau du Lang-Bian. In: Explorations et souvenirs du Docteur Yersin (pp. 42-48)

[2] Ý tưởng này về sau bị bỏ dở do không khả thi.

[3] Tardif, É. (1949). In: La naissance de Dalat (Annam) 1899-1900 : Capitale de l'Indochine 1946 (p. 66). Ternet-Martin.

[4] Arrêté N° 911 du 1^er novembre 1899 portant création de la province du Haut-Donnaï et de deux postes administratifs à Tân-linh et sur le plateau du Lang-Bian (Annam).

[5] Gouverneur générale de l'Indochine. (1900). Bulletin officiel de l'Indo-Chine Française (pp. 308, 567-568).

[6] Hickey, G. C. (1982). Sons of the mountains: Ethnohistory of the Vietnamese central highlands to 1954 (pp. 314-315). Yale University Press.

[7] Brenier, H. (1914). Essai d'Atlas statistique de l'Indochine française: Indochine physique, population, administration, finances, agriculture, commerce, industrie (pp. 118-119). Gouvernement général de l'Indochine.

[8] Doumer, P. (1902). Situation de l'Indochine française (1897-1901) (p. 227) [Rapport au Conseil supérieur de l'Indochine (Session extraordinaire de février 1902)].

[9] Déry, S. (1999). La colonisation agricole au Vietnam (p. 270) [Thèse pour l'obtention du grade de Philosophiæ Doctor (Ph.D.)]. Université Laval.

[10] Nguyễn Hữu Tranh. (1998). Tìm hiểu địa danh và địa giới hành chánh tỉnh Lâm Đồng. Thông tin Khoa học & Công nghệ [Sở KHCN&MT Lâm Đồng], số 2.

[11] Arrêté N° 206 du 8 janvier 1941 portant création en Annam une nouvelle province dénommée « Province du Lang-Bian » dont le chef-lieu est fixé à Dalat.

[12] Nguyễn Hữu Tranh, 1998, tlđd.

[13] Déry, 1999, tlđd.

[14] L'inauguration du chemin de fer à crémaillère de Krong-pha à Bellevue. (1927/01/22). L'Écho annamite, 1, 3.

[15] Le chemin de fer du Langbiang atteint le rebord du plateau. (1928/09/02). L'Éveil économique de l'Indochine, 12(585), 18.

[16] Une tournée de M. Graffeuil: Trois inaugurations. (1938/12/02). L'Avenir du Tonkin, 54(12868), 4.