Nguyễn Tấn Đại

Hoàng tử bé và những mối duyên lành (5)

Nguyễn Tấn Đại — 2022-04-17T13:22:36Z

Những mối duyên lành từ trái tim đến trái tim (tt.)

Cuộc kết tụ yêu thương

Được nhiều người khen ngợi và động viên, tôi in một bản sách mini mới rồi lò dò qua một nhà xuất bản nổi tiếng mà tôi ưa thích vào thời ấy. Một cô biên tập viên bước ra tiếp tôi, hỏi có việc gì. Tôi rụt rè đáp dạ em có bản dịch truyện được nhiều người khen muốn gửi nhà xuất bản xem có in được không. Cô ấy hỏi tiếp truyện gì rồi bảo: “Hoàng tử bé á? Đã có bản dịch của Bùi Giáng hay quá rồi. Bạn về tìm truyện khác đi nhé.” Thật giống như tình tiết mở đầu câu chuyện, khi cậu bé 6 tuổi bị người lớn khuyên hãy “quên những con trăn bụng đóng hay bụng mở đi” và đành “từ bỏ sự nghiệp hoạ sĩ rực rỡ từ dạo ấy”.

Tôi gác lại giấc mơ xuất bản, vì đó cũng không phải mục đích chính ban đầu của mình. Dịch trọn vẹn một tác phẩm kinh điển hàng đầu thế giới và được những người biết đọc sách thân quen khen ngợi, với tôi thế là đủ, để chia sẻ những thông điệp yêu thương đơn giản mà sâu sắc của câu chuyện. Nhưng rồi đến năm 2005, một hôm đi nhà sách, tôi thấy một bản dịch “Hoàng tử bé” của một người khác mới phát hành (bản thứ sáu). Mở trang đầu ra đọc, tôi lại nghĩ, nếu bản này in được thì sao bản của mình lại không thể in.

Thế là, tôi in tiếp một bản sách mini mới, gửi bưu điện qua một nhà xuất bản khác, mà tôi nghĩ có thể quan tâm đến mảng sách dành cho thiếu nhi. Sau vài tuần không thấy phản hồi, tôi tìm số điện thoại để hỏi xin hẹn rồi đến trực tiếp nhà xuất bản. Tiếp tôi là một cô biên tập viên vốn là một nhà văn trẻ thuộc một bút nhóm nổi tiếng của một tờ báo tôi thích đọc thuở học trò. Khi tôi tự giới thiệu, cô với tay ra sau cầm lấy quyển sách của tôi và nói: “Thú thật với bạn là mình chưa đọc. Nhưng ý tưởng đóng thành quyển sách này cũng dễ thương ấy chứ…” Rồi cô hẹn tôi có thể một lúc nào đó sau này nhà xuất bản lập tủ sách kinh điển Pháp, thì sẽ cân nhắc lại bản dịch của tôi.

Lại là một sự trùng hợp với chương mở đầu, khi chú phi công dẫn truyện: “Bức tranh số 1 rồi bức tranh số 2 lần lượt thất bại đã làm tôi nản lòng. Người lớn có bao giờ tự mình hiểu được chuyện gì đâu, và thật là mệt cho trẻ con lúc nào cũng cứ phải giải thích cho họ…” Cho đến khi một mối cơ duyên mới xuất hiện.

Trong quãng thời gian ấy, tôi đang đọc các tác phẩm của nhà văn Hồ Anh Thái, vừa được phát hành rộng rãi trở lại. Tôi cũng thường đọc các bài viết giới thiệu tác phẩm mới, tác giả trẻ ít tên tuổi của anh. Tôi quyết định thử thêm một lần nữa, bằng cách gửi một bản sách mini ra nơi anh công tác là Hội Nhà văn Hà Nội. Sau vài tuần chờ đợi, tôi nhận được một bức điện thư anh gửi, cho biết vừa đi công tác ở nước ngoài về, dù đã đọc nhiều bản dịch khác rồi nhưng hứa “sẽ bắt đầu đọc bản dịch của Nguyễn Tấn Đại”.

Chỉ vài ngày sau, anh lại nhắn tiếp cho tôi rằng anh có người bạn là hoạ sĩ Trần Đại Thắng, cũng là ông chủ nhà Đông A, muốn phát hành bản dịch của tôi. Mọi chuyện sau đó diễn ra rất nhanh, để đến tháng 05/2005 thì bản in chính thức của Nhà xuất bản Hội Nhà văn đã ra đời. Theo lời anh kể trong dịp công tác vào Sài Gòn ngay sau khi sách phát hành, lúc đăng kí xuất bản người ta đã hỏi dịch giả là ai, không có tên tuổi gì thì có chắc chắn là bản dịch tốt hay không. Và anh đã phải lấy uy tín của mình để bảo chứng, rằng dù có nhiều bản dịch rồi thì đây là một bản dịch có chất riêng biệt.

Sáu bản dịch trước đó đều dịch trực tiếp từ bản tiếng Pháp in tại Pháp hay gián tiếp qua bản dịch tiếng Anh, và tất cả đều in đen trắng với cách thức trình bày tương đối chân phương. Đến bản dịch của tôi, hoạ sĩ Trần Đại Thắng đã thiết kế một mẫu bìa hoàn toàn khác biệt, với toàn bộ nền màu tím sẫm làm nổi bật lên tựa sách in nhũ bạc lấp lánh, cùng hình ảnh hoàng tử bé đứng trên tiểu hành tinh của mình ngắm bầu trời sao vàng ươm rực rỡ. Bên trong ruột sách, toàn bộ hình ảnh minh hoạ màu của tác giả được quét lại từ quyển sách gốc tiếng Pháp và in đơn sắc, tạo cảm giác nhẹ nhàng mà có chiều sâu.

Hôm nhà văn Hồ Anh Thái vào Sài Gòn, anh có hẹn với hai nhà văn Nguyễn Danh Lam và Vũ Đình Giang, cho tôi địa chỉ để đến nhận sách tặng do Đông A gửi. Nhân tiện, tôi gửi tặng mỗi người một quyển. Cầm quyển sách trên tay, nhà văn Nguyễn Danh Lam nói với nhà văn Hồ Anh Thái: “Đây là quyển sách Hoàng Tử Bé đẹp nhất mà em thấy từ trước đến giờ.” Tôi cầm mấy quyển sách còn lại chạy về giữa trưa nắng, lái xe máy mà người cứ lâng lâng như bay tận trên mây.

Bản dịch của tôi được nhà Đông A duy trì phát hành trong hai năm thì ngưng. Khi có các bản dịch khác tiếp tục ra đời, như Châu Diên (tức nhà giáo Phạm Toàn) năm 2007, Đỗ Trinh Huệ năm 2008, thì Đông A chuyển sang in lại bản dịch của Vĩnh Lạc, với bộ tranh minh hoạ lấy từ bản dịch của tôi và bìa sách có điều chỉnh đôi chút. Tôi tôn trọng lựa chọn đó mà không nghĩ gì đến việc tái bản bản dịch của mình nữa.

Thay vào đó, tôi chọn cách công bố bản dịch trên trạm mạng cá nhân, chia theo từng chương cho dễ đọc. Đồng thời, tôi tìm kiếm thông tin về các bản dịch tiếng Việt của tác phẩm, lập thành danh sách và viết thêm phần “Lời người dịch”. Có lẽ, đây là danh sách hệ thống hoá các bản dịch truyện “Hoàng tử bé” đầu tiên tại Việt Nam, được dẫn lại trong trang Wikipedia tiếng Việt viết về tác phẩm này.

Một lần nữa công việc và cuộc sống lại cuốn đi. Đến khi có cơ hội quay trở lại Pháp làm nghiên cứu sinh từ năm 2011, cảm xúc và tâm tư trỗi dậy, tôi quyết định hiệu đính bản dịch đầu vì có vài chỗ tôi nhận thấy mình hơi phóng tay, dịch thoát hơi xa so với tinh thần nguyên bản. Ngoài ra, trong bản dịch đầu tôi bỏ qua phần lời tựa bản gốc tiếng Pháp năm 1999, vốn rất quan trọng để làm rõ bối cảnh đặc biệt của ấn bản này, nên cũng đã bổ sung thêm vào. Nhưng tất cả các nội dung cập nhật tôi chỉ đăng trên trạm mạng cá nhân, và thỉnh thoảng phản hồi các lời bình luận của những bạn đọc hiếm hoi tình cờ tìm đến.

Điều duy nhất tôi còn trăn trở nếu muốn tái bản, đó là phải in màu các bức tranh minh hoạ để thể hiện tốt nhất thần thái cốt lõi của tác phẩm. Đây là điểm mà tôi đã muốn thực hiện ngay lần đầu năm 2005, nhưng vì nhiều lí do mà ý định không thành. Và tôi tưởng như cơ hội ấy đã không còn, khi nhà Nhã Nam phát hành bản dịch của Trác Phong năm 2013, nhân dịp kỉ niệm 70 năm ra đời tác phẩm.

Số bản dịch mới không ngừng ra đời. Cả các bản dịch cũ cũng được in lại, có khi đổi tên, thay mẫu bìa, thậm chí còn tự vẽ tranh minh hoạ thay cho bộ tranh gốc của chính tác giả. Tôi chỉ lặng lẽ theo dõi, cập nhật, thỉnh thoảng mua những bản mình thấy xứng đáng ở một góc độ nào đó để làm bộ sưu tập riêng.

Cho đến tận giữa năm 2020, thông qua một người bạn tôi quen trong thời gian đi Pháp, một doanh nghiệp tại Hà Nội đã đặt vấn đề sử dụng bản dịch của tôi để làm sách nói. Tôi vui vẻ ủng hộ ngay, và nhiệt tình hợp tác để biên tập lại lần nữa bản hiệu đính năm 2011. Số là, trong bản dịch của mình tôi cố tình dùng các cách gọi tên và xưng hô theo phương ngữ Nam Bộ. Để đáp ứng nhu cầu phân phối sản phẩm sách nói rộng rãi trong toàn quốc, tôi cần điều chỉnh lại theo ngôn ngữ phổ thông. Sự chỉnh sửa này cũng là một dịp tốt để tôi chiêm nghiệm lại lần nữa tác phẩm và chọn lựa từ ngữ cẩn thận hơn sao cho thể hiện tốt hơn nữa các chiều kích tình cảm rất đa dạng giữa các nhân vật trong truyện. Đó là một thử thách không đơn giản, vì tiếng Pháp chỉ có hai ngôi xưng hô với người đối diện và một ngôi duy nhất xưng hô bản thân, trong khi tiếng Việt thì có muôn vàn các đại từ hay danh từ xưng hô khác nhau tuỳ thuộc vào mối quan hệ cụ thể giữa các nhân vật.

Cuối năm ấy, bản dịch năm 2005 của tôi được chọn đưa vào sách giáo khoa, từ một mối duyên 15 năm như đã kể ở phần đầu. Trong quá trình trao đổi với nhóm soạn sách giáo khoa, tôi đã biên tập bổ sung thêm một số điểm nữa trước khi trình hội đồng thẩm định bản in chính thức. Để chia vui với bạn bè và người thân, tôi quyết định bỏ tiền túi thuê in màu trọn vẹn quyển sách mini, với kích cỡ lớn hơn một chút để nhìn cho đẹp. Trong số vài chục bản sách in thủ công ấy, tuy trình bày đơn giản nhưng không kém phần trang trọng, một bản đã được người chị đồng hương Nguyễn Thị Thanh Thuý, phụ trách Hội quán các bà mẹ, chuyển cho Chi nhánh Nhà xuất bản Phụ nữ tại TP. HCM, cách cơ quan làm việc của tôi chỉ vài bước chân.

Cơ hội tái bản đã đến, tôi thoả thuận ngay với nhà xuất bản về việc in màu, và làm đại diện liên lạc về vấn đề bản quyền. Thực ra, tác phẩm ra đời đã lâu, tác giả mất tích hơn 60 năm tại thời điểm phát hành bản dịch của tôi lần đầu và hơn 75 năm tại thời điểm tái bản, nên phần văn bản đã thuộc di sản công cộng, không cần phải xin phép dịch. Chủ yếu là phần tranh minh hoạ có đặc thù riêng, còn được bảo hộ và cần phải được sự cho phép của những người giữ quyền khai thác.

Đến tháng 05/2021, tôi liên hệ được Quỹ Thừa kế Saint Exupéry – d'Agay là nơi thừa hưởng quyền lợi hợp pháp từ di sản Saint-Ex để lại. Chủ tịch quỹ là ông Olivier d'Agay, cháu nội của em gái út Saint-Ex, đã uỷ quyền cho Quỹ Jean-Marc Probst vì Hoàng Tử Bé (Quỹ JMP) cung cấp miễn phí bộ ảnh màu cho lần xuất bản này. Không chỉ thế, ông Jean-Marc Probst là một người vô cùng yêu mến hoàng tử bé, chủ sở hữu một bộ sưu tập hơn 6.200 ấn bản “Hoàng tử bé” bằng hơn 500 ngôn ngữ, cùng hàng ngàn vật phẩm đủ các thể loại khác liên quan đến tác phẩm này, nên đã ngỏ lời hỗ trợ một phần chi phí in ấn.

Thật tình cờ, Quỹ JMP có trụ sở tại Lausanne, Thuỵ Sĩ, thủ phủ quê hương bác sĩ Alexandre Yersin. Khi biết tôi sinh ra và lớn lên ở Lâm Đồng, cùng với việc bản dịch của tôi được đưa vào sách giáo khoa và tỉnh Lâm Đồng chọn bộ sách này để giảng dạy, ông đã cân nhắc lại và nâng cao mức hỗ trợ để in hẳn 2.000 bản nhằm gửi tặng cho các trường học của cả tỉnh. Như thế, học sinh lớp 6 của cả tỉnh sẽ không chỉ được đọc một đoạn trích, mà có cơ hội đọc và cảm nhận trọn vẹn tác phẩm với đầy đủ tranh minh hoạ màu, trung thành tối đa với nguyên tác.

Do tính chất đặc biệt của bản in tặng này, tôi đã đề nghị bổ sung một bài viết về hành trình bác sĩ Yersin khám phá ra cao nguyên Lang Bian ở cuối sách. Nghiên cứu về lịch sử Đà Lạt, có lẽ khó ai làm hơn được chú Nguyễn Hữu Tranh, vốn là một gương mặt ưu tú trong các thế hệ học trò đầu tiên của École de Dran năm xưa. Tôi liên hệ và được chú đồng ý ngay lập tức để dùng lại bài viết về bác sĩ Yersin mà chú chấp bút đã lâu, in trong quyển “Địa chí Đà Lạt” (Nhà xuất bản Tổng hợp TP. HCM, 2008). Duyên lành hội tụ, yêu thương kết nối, những miền đất tưởng là xa lạ Lausanne, Le Mans, Paris, Sài Gòn, Bảo Lộc, Dran, Đà Lạt trở thành gần gũi, chừng như những áng mây bảng lảng trên bầu trời không ngừng trôi vượt không gian xuyên thời gian, cùng muôn vàn vì sao đêm lấp lánh tạo nên những dấu chấm nối liền đường bay dang dở của Saint-Ex thuở nào./.

Hoàng tử bé và những mối duyên lành (4)

Nguyễn Tấn Đại — 2022-04-17T08:23:23Z

Những mối duyên lành từ trái tim đến trái tim

Cuộc thai nghén bản dịch

Một mối duyên đầu tiên, khởi từ xa xưa, trên miền đất cao nguyên nhỏ bé thanh bình, thị trấn Dran. Giai thoại kể rằng, ngày xưa bác sĩ Alexandre Yersin trên hành trình khám phá ra cao nguyên Lâm Viên (Lang Biang), nơi xây dựng thành phố Đà lạt vài chục năm sau đó, đã đi qua Dran. Khi dừng chân trên đỉnh núi cao nhìn xuống, ông thấy một thung lũng ngập tràn mây trắng, nên gọi đó là “Thung lũng Mây”. Giai thoại ấy không biết thực hư ra sao, nhưng việc bác sĩ Yersin tháp tùng quan toàn quyền Paul Doumer đi cao nguyên Lang Biang, vào tháng 3 năm 1899, theo lộ trình từ Phan Rang qua Krong Pha, Ngoạn Mục đến Dran rồi lên Trạm Hành, Đà Lạt là có thật.
Theo dòng lịch sử, thành phố Đà Lạt được xây dựng theo phong cách Pháp để phục vụ người Pháp. Và dĩ nhiên, người bản địa cũng được thụ hưởng “ké” một môi trường kinh tế, văn hoá và giáo dục khác biệt, nhất là nhờ có tuyến đường sắt răng cưa, một công nghệ độc đáo hàng đầu thế giới, đi ngang qua Dran với hai nhà ga Eo Gió và Càn Rang, cùng chiếc cầu sắt một thời thanh thoát u mặc. Trong quyển tản văn “Chuyện xứ Dran xưa”, thầy giáo cao niên Lâm Trung Châu đã kể lại những câu chuyện dung dị, dí dỏm mà lại mang đầy chất tư liệu về đời sống xã hội của cái xứ rẻo cao nhỏ bé tưởng chừng không ai biết ấy.

Ảnh: Toàn cảnh thị trấn Dran (năm 2004) với cây cầu sắt trên tuyến đường sắt răng cưa Tháp Chàm-Đà Lạt.

Cái nơi hẻo lánh heo hút mà ngôn ngữ miệt thị gọi là “xứ Mọi”, từ thuở xa xưa gần một thế kỉ trước, đã có gần như đầy đủ mọi thành tố của một xã hội văn minh như trường học, nhà thương, nhà bảo sanh, chợ, giếng nước công cộng, nhà công, tiệm sách, hiệu ảnh, rạp phim, “bar dancing” (quán bar sàn nhảy), “cercle sportif” (câu lạc bộ thể thao), sân vận động, xe khách… Đặc biệt là trường học, với chương trình và cách tổ chức tương đồng theo phong cách phương Tây, ngoài các môn học bằng quốc văn học trò còn được học tiếng Pháp từ nhỏ và thi theo chương trình của Pháp. Ngay kì thi tiểu học năm 1950, lứa học trò đầu tiên của École de Dran đậu hoàn toàn với tỉ lệ 100 %. Có lẽ chính mối duyên khởi với tiếng Pháp trên vùng đất quê hương này đã dẫn dắt tôi từ một chàng trai 18 tuổi không biết một chữ bẻ đôi tiếng Pháp, bắt đầu hành trình cuộc đời gắn chặt với tiếng Pháp trong suốt hơn 25 năm sau đó, cùng nhiều mối duyên khác xoay quanh “Hoàng tử bé”.

Nếu như Saint-Ex đã trải qua trên dưới 6 năm trung học tại Le Mans và gần 1 năm học làm phi công tại Strasbourg, thì tôi gần như ngược lại, với gần 1 năm học cao học tập trung tại Le Mans và hơn 6 năm đi đi về về làm luận án tiến sĩ tại Strasbourg. Thời ở Le Mans, tôi chỉ mất một ngày một đêm để đọc trọn vẹn quyển truyện, và viết ngay vào nhật kí: “Anh tìm ra một nguồn vui mới, em ạ! Anh sẽ dịch cuốn “Petit Prince”, để về tặng em.” Trên đất Pháp, tôi đã bắt tay vào dịch được một phần quyển truyện, nhưng không ưng ý lắm. Những khó khăn ngôn từ trong bối cảnh sống một mình ở nước ngoài, cơ hội tiếp xúc bằng tiếng mẹ đẻ rất hạn chế với một số ít ỏi bạn bè và người quen Việt Nam, đã không cho phép tôi tìm được cách diễn đạt trọn vẹn ý nghĩa của tác phẩm bằng tiếng Việt.

Ảnh: Ngày hội “24 giờ sách” hàng năm tại Le Mans, một trong những hội sách lâu đời nhất tại Pháp.

Về nước, tôi dạy học phổ thông một năm ở Đức Trọng. Đến hè 2002, tôi quay lại Sài Gòn làm việc cho chính tổ chức đã cấp học bổng du học Pháp cho tôi, trước ngày cưới vợ chưa đầy một tháng. Cuộc sống và công việc cuốn trôi, tôi tạm gác lại bản dịch còn dang dở. Thỉnh thoảng đi nhà sách Xuân Thu, thời còn nằm trong khu Eden ở trung tâm Sài Gòn, tôi thấy ở quầy sách ngoại văn có bản dịch song ngữ của Nguyễn Thành Long với tựa “Chú bé hoàng tử” (NXB Văn nghệ, 2000), nhưng kiên quyết không mở ra đọc để tránh bị ảnh hưởng. Sau gần hai năm vợ chồng xa cách, mỗi tuần đi đi về về trên những chuyến xe khuya Sài Gòn-Bảo Lộc, trải nghiệm sống dần đầy hơn, tôi mới bắt tay vào dịch lại, và quyết định xé bỏ toàn bộ các trang dịch viết tay đã mang từ Pháp về.

Sau Tết Quý Mùi 2003, tôi bắt đầu trang dịch mới, chép tay trong một quyển vở còn giữ lại từ thời đi học. Dường như sự đồng cảm với tác phẩm cùng những trải nghiệm tích luỹ đủ nhiều nên mỗi lúc ngồi dịch tôi thường viết một mạch không nháp, rất ít khi phải tẩy xoá. Cứ cách vài ngày hay có khi vài tuần tôi lại dịch một đoạn, thường vào buổi tối khuya khi mọi người ở nhà trọ đã đi ngủ, không gian đủ tĩnh lặng để suy ngẫm và lựa chọn ngôn từ câu chữ. Dịch đến đâu tôi ghi ngày cẩn thận đến đó, như một thói quen để định vị dòng chảy suy nghĩ của bản thân.

Nhưng đến tận tháng 6 năm đó tôi vẫn chỉ dịch được chưa đầy một phần ba tác phẩm, đến giữa chừng chương VIII, đoạn bông hoa hồng kiêu kì đỏm dáng trên tiểu hành tinh của hoàng tử bé vừa mới nở. Quá trình thai nghén và tích tụ ý tưởng cho bản dịch này tựa như cuộc trang điểm bí ảo của bông hoa: “Nó lựa thật kĩ từng nước màu. Nó chậm rãi khoác từng vạt áo, làm đầy đặn thêm từng cánh hoa. Nó không muốn nở ra nhăn nhúm như đám hoa mào gà. Nó chỉ muốn xuất hiện trong ánh hào quang rực rỡ của một sắc đẹp đầy đặn.”

Tháng 7, tôi lấy trọn vẹn 5 tuần nghỉ phép năm theo chế độ của cơ quan. Vợ tôi xuống Sài Gòn rồi hai vợ chồng đánh xe máy, chạy một vòng ra Phan Thiết, Nha Trang thăm người thân. Sau đó vòng lên Đơn Dương thăm nhà tôi rồi quay về Bảo Lộc nghỉ ở nhà vợ. Suốt một tuần lễ cuối tháng 7 tại Bảo Lộc, đúng dịp tròn một năm ngày cưới, ngoài giờ ăn và ngủ tôi gần như chỉ có ôm sách vở ngồi dịch truyện. Một mạch từ ngày 25, tôi xem lại bản dịch từ đầu, biên tập đôi chút và dịch tiếp đến ngày 31 thì hoàn tất bản dịch viết tay.

Dĩ nhiên, độc giả đầu tiên của bản dịch ấy không ai khác hơn là vợ tôi, cô bạn cùng lớp đại học năm nào. Sau khi nhận được lời góp ý về những điểm có thể biên tập, chỉnh sửa thêm, tôi bắt đầu đánh máy từ bản dịch viết tay, quét ảnh từ quyển sách gốc để chèn vào, trình bày thành một quyển sách mini kích cỡ A6 để có thể in ra giấy A4 và đóng tập dễ dàng. Về lại Sài Gòn, tôi bắt đầu in quyển sách bé tí nhưng màu sắc đầy đủ, gửi tặng vài người thân quen để đọc cho vui. Và nhận được những phản hồi tích cực, đặc biệt là những góp ý về một số câu chữ của thầy Phan Tấn Lợi, người thầy dạy tiếng Anh năm tôi học lớp 8, chỉ trong một học kì mà đã tạo dựng gần như mọi nền tảng căn bản về ngoại ngữ cho tôi suốt cuộc đời đi học về sau.

Kì sau (cuối): Cuộc kết tụ yêu thương

Hoàng tử bé và những mối duyên lành (3)

Nguyễn Tấn Đại — 2022-03-12T22:32:13Z

Mối duyên hạnh ngộ 100 năm

Nhà văn Antoine de Saint-Exupéry sinh ngày 29 tháng 6 năm 1900 tại Lyon, thành phố lớn thứ ba Pháp. Năm 9 tuổi, ông cùng với em trai kế François và em gái út Gabrielle được mẹ đưa về sống gần nhà ông nội tại Le Mans, một thành phố nhỏ cách Paris khoảng 200 km về hướng tây nam. Ông trải qua gần sáu năm trọ học ở một ngôi trường cấp II công giáo tỉnh lẻ êm đềm, với phương châm chủ đạo là “Thành kính, lao động, giản dị”.

Đến năm 1914, khi chiến tranh thế giới lần thứ nhất bùng nổ, ông bắt đầu lưu lạc cùng gia đình, chuyển chỗ học cấp III nhiều lần, trước tiên là ở ngôi làng nhỏ Villefranche-sur-Saône thuộc tỉnh Rhône gần quê nhà Lyon. Cuộc sống nhàm chán nơi này đã khiến gia đình ông quyết định quay lại Le Mans kết thúc lớp đệ nhị (tương đương lớp 10 ở Việt Nam), trước khi chuyển sang Fribourg (Thuỵ Sĩ) học tiếp lớp đệ nhất. Sau khi tốt nghiệp tú tài, với hai kì thi tại Paris (lần 1) và Lyon (lần 2), ông lên Paris luyện thi vào Trường Hải quân, một ngôi trường đào tạo danh giá của nước Pháp. Từ đây ông bắt đầu có những cuộc gặp gỡ, tiếp xúc, bước dần vào thế giới văn chương.

Ảnh: Antoine de Saint-Exupéry cùng bạn học tại Trường Sainte-Croix, Le Mans: lớp đệ tam năm học 1913-1914 (trên) và lớp đệ nhị năm 1915 (dưới). Nguồn: Succession Saint Exupéry – d'Agay.

Thi vào Trường Hải quân không đạt, ông đăng kí học dự thính ngành kiến trúc tại Trường Mĩ thuật Quốc gia trong một thời gian ngắn. Tình yêu với bầu trời từ thuở bé của ông như bông hoa bung nở năm 1921, khi ông thực hiện nghĩa vụ quân sự tại Trung đoàn Không quân tiêm kích số 2 ở Strasbourg, được theo học và hoàn thành chứng chỉ phi công quân sự. Đặc biệt là từ năm 1926, khi ông trở thành phi công lái máy bay đưa thư cho hãng Latécoère, sau vài công việc tạm bợ trong quãng thời gian đầu kết thúc nghĩa vụ quân sự. Sự nghiệp văn chương của Saint-Ex (tên gọi thân mật mà người đời sau đặt cho ông) bắt đầu đạt được những thành tựu mà giờ đây ai cũng biết đến…

Tôi xuất thân từ một thị trấn nhỏ miền cao nguyên Lâm Đồng. Từ nhỏ đến khi tốt nghiệp cấp III năm 1996, trước khi rời quê hương xuống Sài Gòn học đại học, một chữ tiếng Pháp bẻ đôi tôi cũng không biết. Lúc bấy giờ cộng đồng Pháp ngữ đang trên đà phát triển mạnh mẽ, tôi có cơ hội đăng kí học chương trình tăng cường tiếng Pháp ngoài thời gian học chuyên môn sinh học và sư phạm. Thông thường, những người học tiếng Anh trước rồi chuyển sang tiếng Pháp rất hay gặp khó khăn; nhưng cá nhân tôi thì lại thấy rất dễ dàng. Thậm chí, tôi còn tìm được nhiều điểm tương đồng giữa các quy tắc văn phạm tiếng Pháp với những gì tôi đã được học từ một thầy giáo dạy tiếng Anh năm lớp 8.

Tốt nghiệp đại học năm 2000, tôi được cấp học bổng du học Pháp, theo chương trình cao học chuyên sâu (DESS) “Giảng dạy khoa học bằng tiếng Pháp ngôn ngữ nước ngoài” tại Đại học Le Mans. Đây cũng là thời điểm nước Pháp kỉ niệm 100 năm ngày sinh Saint-Ex, với rất nhiều tin tức, bài viết về cuộc đời và sự nghiệp của ông. Gần tròn một tháng sau khi đặt chân đến Le Mans, tôi đi nhà sách và mua được quyển “Le Petit Prince” ấn bản 1999, do nhà xuất bản Gallimard vừa phát hành lại, phục hồi một cách trung thành nhất ấn bản đầu tiên tại Mĩ, cũng là bản duy nhất có sự xác thực của tác giả lúc sinh thời.

Những kí ức thời thơ ấu của Saint-Ex, trong đó có quãng thời gian ông sinh sống và học tập tại Le Mans, là một phần cấu thành quan trọng của tác phẩm “Hoàng tử bé”. Tôi bắt đầu đọc tác phẩm năm 22 tuổi, nhưng với vốn liếng ngôn ngữ như một đứa trẻ, sau trên dưới 1.000 giờ học tiếng Pháp suốt bốn năm đại học. Cuộc sống xa quê hương đất nước thuở Internet còn sơ khai lúc bấy giờ càng làm tăng cảm giác cô độc, dường như đã giúp tôi “thấm” tác phẩm một cách nhẹ nhàng, tự nhiên. Ngay lập tức, tôi viết vào nhật kí: “Anh tìm ra một nguồn vui mới em ạ! Anh sẽ dịch cuốn “Petit Prince”, để về tặng em.”

Sự cô độc là mối nhân duyên kì lạ gắn kết hoàng tử bé và chú phi công. Sự cô độc cũng là chất xúc tác cho cuộc hạnh ngộ 100 năm trên đất Pháp, ở thành phố Le Mans nhỏ bé yên bình. Lần đầu tiên tôi đọc “Hoàng tử bé” với tất cả sự trong trẻo nguyên sơ ban đầu. Lần đầu tiên tôi đọc Saint-Ex với ấn phẩm cuối cùng mà ông đã dày công trau chuốt. Như bông hoa hồng đỏm dáng trong truyện vẫn “không ngừng tô điểm thêm nhan sắc, bên trong căn phòng xanh khép kín của mình. Nó lựa thật kĩ từng nước màu. Nó chậm rãi khoác từng vạt áo, làm đầy đặn thêm từng cánh hoa. Nó không muốn nở ra nhăn nhúm như đám hoa mào gà. Nó chỉ muốn xuất hiện trong ánh hào quang rực rỡ của một sắc đẹp đầy đặn.”

Tôi vốn học chuyên sâu về khoa học, chỉ có chút vui thú viết lách như một cuộc dạo chơi chốn văn chương. Dịch sách dịch truyện không phải là nghề nghiệp, nên tôi chỉ dịch vì niềm yêu thích. Một sự yêu thích vì đồng cảm với những thông điệp nhẹ nhàng, giản dị nhưng vô cùng sâu sắc mà Saint-Ex đã gửi gắm lại cho đời sau. Như ông viết về tình yêu thương và niềm hạnh phúc: “Nếu ai đó yêu thương một bông hoa chỉ có duy nhất giữa hàng triệu triệu những vì sao, chỉ cần ngước mắt ngắm nhìn nó cũng đã đủ cảm thấy hạnh phúc rồi.” Đó chính là cảm giác mà tôi đã bao lần trải qua trên đất Le Mans, mỗi đêm khuya tan giờ làm thêm ở nhà hàng trong trung tâm thành phố, một mình đạp xe về kí túc xá trên đồi cao ở vùng ngoại ô, miệng lẩm nhẩm bài tình ca của muôn đời. “Phì phò leo con dốc dài. Trên đỉnh đầu chợt một ngôi sao sáng. Sao Hôm. Sao Mai. Sao Vệ nữ. Sao Kim. Sao dẫn dắt tình yêu, sao tiếp thêm sức mạnh...”

Dù vậy, bản dịch mà tôi mong mỏi phải đến gần ba năm sau đó mới hoàn thành, trước khi được xuất bản lần đầu năm 2005. Tựa như “cuộc trang điểm bí ảo” của bông hoa hồng, quá trình thai nghén, thành hình và xuất bản bản dịch “Hoàng tử bé” của tôi cũng kéo dài trong thầm lặng. Và dĩ nhiên, cũng cần nhiều mối duyên lành khác, kết nối từ trái tim đến trái tim…

Kì sau: Những mối duyên lành từ trái tim đến trái tim

Lời tựa ấn bản “Le Petit Prince” năm 1999 của NXB Gallimard

Nguyễn Tấn Đại — 2022-03-12T06:55:18Z

Cùng với Antoine Gallimard, chúng tôi rất hân hạnh được xuất bản trong khuôn khổ bộ sưu tập “Sách bỏ túi” và cũng là lần đầu tiên in toàn vẹn tác phẩm Hoàng Tử Bé, tuân thủ nghiêm ngặt ấn bản gốc phát hành tại Hoa Kì năm 1943, vốn là bản in duy nhất khi tác giả còn sống.

Quả thực là Saint-Exupéry khi còn lưu vong tại Hoa Kì từ 1941 đến 1943, do không thể duy trì mối liên hệ thường xuyên với nhà xuất bản quen thuộc của mình tại Paris, đã uỷ nhiệm cho nhà xuất bản Reynal & Hitchcock tại New York phát hành hai ấn bản đầu tiên của câu chuyện này, một bản tiếng Pháp và bản kia tiếng Anh, cả hai đều có những bức vẽ màu nước nổi tiếng. Chỉ đến ba năm sau đó, ngày 30 tháng 11 năm 1945, tại Pháp mới ra đời ấn bản đầu tiên của Hoàng Tử Bé, do Librairie Gallimard phát hành. Cho đến tận ngày nay, ấn bản này đã trở thành mốc tham chiếu duy nhất cho tất cả các bản phát hành về sau cho công chúng Pháp.

Nhưng khi so sánh hai ấn bản phát hành tại Hoa Kì năm 1943 và ấn bản sau đó tại Pháp năm 1945, chúng tôi đã nhận thấy nhiều điểm khác biệt tế nhị trong cách tái hiện các bức vẽ của Saint-Exupéry. Một sự khác biệt khó có thể giải thích được chỉ với nguyên nhân liều lượng mực in hay kĩ thuật ấn loát. Nhà thiên văn nhìn cái gì qua chiếc ống nhòm của mình? Một ngôi sao, thật không may lại biến mất trong ấn bản tại Pháp. Và những dòng chữ viết của vị thương nhân hay các công thức trên bảng của nhà thiên văn; chúng chắc chắn là chẳng có gì giống nhau. Cần nhớ rằng người ta đếm số khác hẳn ở bên kia bờ Đại Tây Dương! Danh sách những chi tiết khác biệt nho nhỏ còn dài, từ đường viền chiếc khăn choàng cổ đến những chiếc đài và cánh hoa, từ những tia sáng mặt trời đến chân chiếc cột đèn, từ rễ những cây bao báp đến cành nhánh của những cây cọ. Ngoài ra, số lần mặt trời lặn đã thay đổi kể từ các lần tái bản những năm 1950.

Tại sao lại có nhiều điểm dị biệt đến vậy? Nhà xuất bản tại Pháp vì không có các bản vẽ gốc của tác giả đã sử dụng lại các tranh minh hoạ của một trong hai ấn bản đầu tiên tại Hoa Kì. Những bức tranh này có thể bị cho là quá nhạt đối với bản in mới, do đó đã được sao chép lại nguyên vẹn rồi “tô điểm” hay “chỉnh sửa” thêm. Nhất là, việc sử dụng giấy calque đã gây ra những hiệu ứng tăng cường trên các bản vẽ gốc, chỗ này chỗ khác được thêm màu vào những đường nét đã nhạt; các nét cọ vốn còn thấy rõ trong ấn bản năm 1943 đã biến mất dưới tác dụng “trơn láng” của màu sắc; và chính vì vậy mà các chi tiết đã thay đổi, thậm chí trở nên tệ hơn.

Do dó, dựa vào các điều kiện kĩ thuật hiện có, chúng tôi đã quyết định phát hành bản in mới này dựa trên ấn bản Hoàng Tử Bé in tại Hoa Kì.

Năm mươi tám năm sau, công chúng Pháp và Pháp ngữ đã có thể đọc câu chuyện quen thuộc này với những bức tranh minh hoạ do chính tác giả vẽ và chứng kiến phát hành khi còn sinh thời. Đó là một mối liên hệ mới giữa Saint-Exupéry và Hoàng Tử Bé.

Frédéric D'Agay [1]

[1] Frédéric D'Agay: cháu gọi Antoine de Saint-Exupéry bằng cậu, chủ tịch Quỹ Thừa kế Saint-Exupéry – d'Agay từ 1989 đến 2001

Hoàng tử bé và những mối duyên lành (2)

Nguyễn Tấn Đại — 2022-02-27T04:40:21Z

Mối “duyên rủi” 70 năm và chuyến trở về nguyên sơ

Trong tác phẩm “Hoàng tử bé” người kể chuyện là một chú phi công mộng mơ. Thuở nhỏ chú đã trút hết trí tưởng tượng vào những chuyến thám hiểm rừng sâu mà mình đọc được trong sách, rồi vẽ ra một tuyệt tác mà người lớn xung quanh chẳng ai đủ khả năng thông hiểu. Vì thế mà, “lớn lên [chú] phải chọn một nghề khác và đã học làm phi công. [Chú] đã bay gần như cùng trời cuối đất.” Đó cũng là cơ duyên dẫn đến bối cảnh chính của toàn bộ câu chuyện. “[Chú] đã sống cô độc như thế, không có ai thật sự đáng nói chuyện, cho đến khi xảy ra một tai nạn trên sa mạc Sahara, cách [đấy] sáu năm”.

Dù tác phẩm là một sự pha trộn huyền ảo giữa cổ tích, ngụ ngôn và hồi kí, nhưng bối cảnh tai nạn máy bay ấy lại là một sự việc có thật. Đó chính là chuyến bay Paris-Sài Gòn do Antoine de Saint-Exupéry thực hiện vào cuối năm 1935, nhằm mục tiêu thiết lập một kỉ lục bay xuyên lục địa mới, lúc đó do André Japy nắm giữ với thành tích 98 giờ 52 phút. Ông cất cánh tại sân bay Le Bourget sáng sớm ngày 29 tháng 12 năm 1935, cùng với người thợ máy André Prévot, trên chiếc máy bay Caudron Simoun C630. Trong đêm 30 rạng sáng 31 tháng 12, khi bay ngang qua vùng trời giáp ranh giữa Lybia và Ai Cập, ông lái máy bay hạ thấp xuống dưới nhằm tránh một vùng mây lớn, và tai nạn đã xảy ra [1].

Do muốn lập kỉ lục bay mới, Antoine de Saint-Exupéry đã ưu tiên dành chỗ đổ thêm xăng mà bỏ qua hệ thống điện đài trên máy bay. Đồ ăn thức uống còn tìm thấy được trong xác máy bay là nửa lít cà phê, một phần tư lít rượu vang trắng, một ít nho và một trái cam. Hai người đã xoay sở tìm đủ mọi cách, đi đủ mọi hướng để mong tìm được dấu vết của một nơi chốn có người ở, cách xa ít nhất 400 kilomet. Suốt ba ngày vật vã lê chân vô định giữa muôn trùng cát, có những lúc chỉ thấy toàn ảo ảnh, tưởng đã chết đi sống lại, cuối cùng may mắn có một đoàn du mục đi ngang. Giữa chói chang sa mạc cổ họng cháy khô, một tiếng kêu cũng không buông ra nổi, bóng người du mục nghèo khó hiện ra trước mắt hai nạn nhân giống như là “đức chúa trời đầy quyền năng ban trao nước uống” [2], một thức uống nhiệm màu mang sự sống trở về từ bên bờ cõi chết.

Ảnh: Antoine de Saint-Exupéry bên xác chiếc máy bay Simoun C630. Nguồn: Succession Saint Exupéry – d'Agay.

Sau khi hồi phục, ông đã kể lại tai nạn này trên báo L'Intransigeant (Người không khoan nhượng) qua sáu kì đăng từ ngày 30 tháng 1 đến ngày 4 tháng 2 năm 1936. Sau đó ba năm, ông đã kết hợp những trang viết về tai nạn này cùng nhiều suy tưởng của mình qua nhiều tác phẩm và cả một lần tai nạn máy bay sau đó nữa, để viết nên tác phẩm “Terre des hommes”, mà Bùi Giáng đã dịch thành “Cõi người ta”. Ngay lập tức, tác phẩm này đã gây tiếng vang và đạt được Giải thưởng lớn dành cho tiểu thuyết của Viện Hàn lâm Pháp. Thế nhưng, những tâm tư trăn trở của ông vẫn chưa dừng lại, như trong một bức thư ông gửi mẹ năm 1940 [3]:

Nguồn nước tươi mát duy nhất, con chỉ tìm thấy trong vài kỉ niệm tuổi thơ: mùi hương nến đêm Giáng sinh. Chính tâm hồn ngày nay đã trở nên xiết bao khô cằn. Ta chết vì khát.

Con có thể viết, con có thời gian, nhưng con không biết viết thế nào, quyển sách chưa chín muồi trong con. Một quyển sách có thể “ban trao nước uống”.

Suốt từ khi tai nạn xảy ra cho đến sáu năm sau, những tâm tư, suy nghĩ, chiêm nghiệm về cuộc sống và về thân phận con người đã không ngừng nung nấu trong lòng tác giả. Kể cả những hoài niệm tuổi thơ cũng không ngừng tuôn chảy ngược về hiện tại. Rồi với đơn đặt hàng của nhà xuất bản Reynal & Hitchcock, muốn ông viết một tác phẩm dành cho trẻ em mùa Giáng sinh năm 1942, ông đã lột bỏ hết các yếu tố hiện thực trong “Terre des hommes”, bổ sung thêm các nhân vật khác, kết hợp những chuyến viễn du đã từng trải qua, chăm chút từng câu từng chữ như muốn truyền hết những cảm nghĩ cuộc đời mình cho các bạn đọc nhỏ tuổi, viết nên thiên phẩm “Hoàng tử bé”. Đơn giản nhất có thể, trong sáng nhất có thể. Sự đơn giản tối thượng đó cũng chính là sự sâu sắc thâm thuý tột cùng.

Ở chương XXV, tác giả đã chuyển hoá ý tưởng về quyền năng “ban trao nước uống” thành một đoạn văn trong trẻo thuần khiết như sau:

Và tôi chợt hiểu ra thứ mà cậu đi tìm.

Tôi đưa gàu nước lên môi cậu. Cậu uống, đôi mắt nhắm nghiền. Thật êm đềm như một nghi lễ! Thứ nước này là gì đó khác hẳn một thức uống. Nó đã được tạo ra từ những bước chân dưới bầu trời sao, từ tiếng hát của chiếc ròng rọc, từ sự gắng sức của đôi tay tôi. Nó thật tốt cho trái tim, như một món quà. Hồi tôi còn nhỏ, ánh sáng từ cây thông giáng sinh, tiếng nhạc thánh lễ lúc nửa đêm, cùng những nụ cười dịu dàng, tất cả đã tạo nên vầng sáng lung linh quanh món quà Giáng sinh mà tôi được nhận.

Vì tác giả muốn tự tay vẽ tranh minh hoạ với tất cả tình yêu thương dành cho nhân vật của mình, tác phẩm chỉ được xuất bản chính thức ngày 6 tháng 4 năm 1943. Đây là đợt phát hành duy nhất khi tác giả còn sống, cả bản gốc tiếng Pháp lẫn bản dịch tiếng Anh của Katherine Woods. Và đây cũng là tác phẩm cuối cùng của Antoine de Saint-Exupéry lúc sinh thời, bởi đúng một tuần sau đó ông lên đường tham gia chiến đấu cùng quân kháng chiến Pháp. Hơn một năm sau, ngày 31 tháng 7 năm 1944, ông đã thực hiện chuyến bay nhiệm vụ cuối cùng của mình rồi vĩnh viễn không trở lại.

Một chuyến ra đi phải chăng đã được tiên liệu sẵn, như chuyến trở về tiểu hành tinh B612 cùng bông hoa hồng kiêu kì yêu dấu của hoàng tử bé? Hầu như ai cũng đồng thuận rằng nhân vật hoàng tử bé chính là hiện thân của tác giả, và trong chương kết ông đã viết rằng: “tôi biết chắc rằng cậu đã trở về hành tinh của mình, bởi vì, bình minh hôm sau tôi đã không còn thấy thân thể của cậu. Một thân thể chẳng nặng nề gì mấy…” Một điều trùng hợp kì lạ với sự mất tích của ông giữa muôn trùng khơi, khi mà mãi đến hơn 50 năm sau người ta mới lần lượt tìm thấy những di vật và xác chiếc máy bay ngoài khơi Marseille, nhưng hoàn toàn không có vết tích thân thể của ông, như đã vĩnh viễn hoà tan vào lòng Địa Trung Hải.

Với bạn đọc Việt Nam, tác phẩm đã được dịch từ bản tiếng Pháp lần đầu tiên vào năm 1966, với hai bản dịch của Trần Thiện Đạo và Bùi Giáng. Nếu như Trần Thiện Đạo đặt tên Việt cho tác phẩm là “Cậu hoàng con”, thì Bùi Giáng đã rất sáng tạo đặt tên “Hoàng tử bé”, để từ đó nhân vật đáng yêu này đi cùng bạn đọc Việt Nam qua bao nhiêu năm tháng. Bản dịch của Bùi Giáng cũng tạo dấu ấn sâu sắc và dài lâu nhất trong nhiều thế hệ độc giả, bởi cho đến tận 20 năm sau mới có một bản dịch khác xuất hiện, “Chú bé hoàng tử” của Nguyễn Thành Long, do Nhà xuất bản Ngoại văn phát hành (1987) và được tái bản với tựa “Em bé con nhà trời” (NXB Kim Đồng, 2000). Rồi lần lượt xuất hiện các bản dịch cùng tựa “Hoàng tử bé” của Vĩnh Lạc (NXB Đồng Nai, 1994) và Trịnh Nhất Định (NXB Trẻ, 2000).

Ảnh: Bìa các bản dịch tiếng Việt truyện “Hoàng tử bé”. Nguồn: Petit Prince Collection.

Điểm chung của các bản dịch này là hầu hết đều dựa vào bản tiếng Pháp phát hành tại Pháp từ 1946, và in minh hoạ đen trắng. Bản dịch của tôi là bản thứ bảy, do nhà Đông A phối hợp với Nhà xuất bản Hội nhà văn phát hành năm 2005, có một sự khác biệt cơ bản. Đó là, tôi dựa vào bản gốc tiếng Pháp do Gallimard phát hành năm 1999, được phục hồi nguyên vẹn và trung thành nhất so với nguyên bản phát hành năm 1943 tại Mĩ. Như vậy, có thể xem là 70 năm sau tai nạn làm gián đoạn chuyến bay đến Sài Gòn, một mối nhân duyên run rủi đã đưa chàng hoàng tử bé trở về Việt Nam đầy trọn vẹn với những gì nguyên sơ, tinh khôi nhất của thuở ban đầu.

Chuyến trở về từ mối “duyên rủi” này, thực ra lại được khởi sinh qua một mối duyên hạnh ngộ khác, kéo dài 100 năm.

Kì sau: Mối duyên hạnh ngộ 100 năm

[1] Succession Saint Exupéry – d'Agay. Paris-Saïgon (1935). Antoine de Saint Exupéry. https://www.antoinedesaintexupery.com/personne/paris-saigon-1935/

[2] Antoine de Saint-Exupéry. Terre des hommes. Gallimard, 2000, p. 157.

[3] Antoine de Saint-Exupéry. Lettres à sa mère. Gallimard, 2001, p. 230.

Hoàng tử bé và những mối duyên lành (1)

Nguyễn Tấn Đại — 2022-02-13T00:47:13Z

Một ngày tháng 10 năm 2020, tôi nhận được một bức điện thư của cô N., giảng viên một trường đại học lớn tại Hà Nội, thưa gửi rất “lễ phép”, xin số điện thoại liên hệ để “xin phép được sử dụng một đoạn trích (chương XXI) trong bản dịch tác phẩm "Hoàng tử bé" của [tôi] để làm ngữ liệu cho một bài học trong SGK Ngữ Văn lớp 6 mới (bộ sách Kết nối tri thức và cuộc sống của NXB GD)”.

Tôi mau chóng trả lời và cho số điện thoại. Cuộc nói chuyện đầu tiên đã giúp cô N. trút đi một gánh nặng lo lắng, như cô kể, vì khi viết thư cho tôi cô cứ lo sợ chuyện một cụ dịch giả bảy tám chục tuổi đã dành cả cuộc đời cân nhắc từng câu từng chữ trong bản dịch, sao lại có người muốn đề nghị biên tập chỉnh sửa trước khi đưa vào sách giáo khoa. Đằng này lại gặp một anh bạn trẻ, tư tưởng rất cởi mở và sẵn sàng hợp tác trong việc chỉnh sửa, biên tập hay cung cấp các thông tin thuyết minh cần thiết giúp nhóm soạn sách thuyết phục Hội đồng quốc gia thẩm định sách giáo khoa. Câu chuyện dẫn về một mối duyên đã “gieo” từ 15 năm trước đó…

Mối duyên 15 năm

Bản dịch “Hoàng tử bé” của tôi được xuất bản lần đầu năm 2005. Đó cũng là thời gian mà cô N. có hai con nhỏ. Cô đã mua bản dịch này cho con cô đọc và các cháu rất thích. Là giảng viên văn học, cô luôn đau đáu niềm mong ước được đưa tác phẩm này vào giảng dạy trong trường học tại Việt Nam, nhưng mãi vẫn chưa có cơ hội. Đến khi Chương trình giáo dục phổ thông 2018 được ban hành kèm theo chủ trương khuyến khích phát triển nhiều bộ sách giáo khoa, cô được mời tham gia nhóm soạn sách “Kết nối tri thức với cuộc sống”, chủ trì môn Ngữ văn lớp 6. Dù tác phẩm này chỉ được giới thiệu làm ngữ liệu cho môn Văn từ lớp 8, cô đã chủ trương đưa tác phẩm vào ngay chủ đề giảng dạy đầu tiên ở lớp 6 về tình bạn.

Cần phải nhớ lại rằng, khi ấy hội đồng thẩm định đang làm việc vô cùng nghiêm ngặt và thận trọng sau những lùm xùm liên quan đến bộ sách đầu tiên được phê duyệt và triển khai cấp tốc trong một quãng thời gian rất ngắn. Câu hỏi đầu tiên hội đồng đặt ra là dạy tác phẩm này ở lớp 6 có quá sức học sinh hay không, vì trong mắt các thành viên hội đồng tác phẩm này rất khó hiểu. Hơn nữa, tại sao không chọn bản dịch của một dịch giả tên tuổi hoặc đang phổ biến như Bùi Giáng, Nguyễn Thành Long, Vĩnh Lạc, Châu Diên, Trác Phong… mà lại là bản dịch của một người không tên tuổi đã ngưng phát hành từ lâu. Nhưng cô kiên trì thuyết phục hội đồng, vì rằng tác phẩm vẫn được dạy cho cả học sinh tiểu học ở các nước Âu-Mĩ, nếu tại Việt Nam bị xem là khó hiểu thì không phải do bản thân tác phẩm, mà là do bản dịch. Và sau khi đã đọc rất kĩ bảy bản dịch tiếng Việt đã và đang lưu hành cho tới thời điểm ấy, cô tin rằng bản dịch của tôi là phù hợp để chuyển tải được những thông điệp hay đẹp của tác phẩm đến thế hệ học sinh trẻ tuổi hôm nay. Niềm tin của cô được chính hai độc giả nhí năm xưa xác tín và ủng hộ.

Quy trình xét duyệt làm nghiêm ngặt đến nỗi mọi thông tin đều được giữ kín cho đến khi chính thức được hội đồng thông qua về nguyên tác thì nhóm soạn sách mới bắt đầu liên hệ với các tác giả và dịch giả để xin phép sử dụng và phối hợp biên tập, hoàn thiện bản in sách giáo khoa. Bản in thử phải được trình hội đồng xét duyệt lại một lần nữa mới được chính thức đưa vào sử dụng. Từng câu, từng chữ, từng dấu chấm dấu phẩy, từng bức tranh ảnh minh hoạ đều được kiểm tra đối chiếu và giải trình hết sức cẩn thận. Chỗ nào giống chỗ nào khác so với bản in ban đầu đều phải được nêu rõ, kèm theo minh chứng xác thực từ dịch giả.

Và như thế, một kiệt tác văn chương thế giới đã được chính thức đưa vào trường học tại Việt Nam nhờ một mối duyên lành từ 15 năm trước. Và xa hơn nữa, đây là chuyến “trở về nguồn cội” của thiên phẩm vượt thời đại ấy, vì trong một mối “duyên rủi” từ 70 năm trước đó, miền đất nhỏ bé xa xôi xứ Viễn Đông chính là nguyên nhân ra đời của tác phẩm này.

Kì sau: Mối “duyên rủi” 70 năm

Hoàng tử bé: Cuộc du hành yêu thương vô tận

Nguyễn Tấn Đại — 2021-04-13T08:28:40Z

Bài viết đăng trên tạp chí Văn học và Tuổi trẻ, số tháng 04/2021 (474 + 475), trang 19-22, với bút danh Đơn Nguyên.

Có một tác phẩm văn học kinh điển được dịch ra trên 270 ngôn ngữ, nhiều nhất thế giới chỉ sau Kinh Thánh và Kinh Coran, được đưa vào trường học nhiều nước từ bậc tiểu học cho đến trung học, nhưng rất tiếc cho đến nay ở Việt Nam bao nhiêu thế hệ học sinh vẫn chưa từng được học. Bạn có biết đó là tác phẩm nào không? Đó chính là “Hoàng tử bé” của nhà văn Pháp Antoine de Saint-Exupéry.

Ở Việt Nam, có người nói rằng tác phẩm này quá cao siêu, phức tạp, lứa tuổi học sinh không thể nào cảm thụ nổi. Trong khi đó ở Pháp và Canada, nơi giáo viên có quyền lựa chọn tác phẩm nào để dạy môn ngữ văn, “Hoàng tử bé” thuộc nhóm những tác phẩm được lựa chọn nhiều nhất ngay từ bậc tiểu học, dù danh sách rất dài với nhiều tên tuổi nổi tiếng [1]. Không chỉ về văn chương, tác phẩm này thậm chí còn được dùng để dạy triết học cho trẻ em [2]. Liên tục từ tiểu học lên trung học, “Hoàng tử bé” được dùng để dạy ở nhiều lớp, với nhiều tầng nội dung khai thác từ đơn giản đến phức tạp. Có thể xem đây là một tác phẩm kinh điển trong giai đoạn chuyển tiếp từ chương trình “văn học thiếu nhi” (cuối tiểu học, đầu trung học cơ sở) sang chương trình “văn học người lớn” [3].

Tác phẩm này có tên gốc tiếng Pháp là “Le Petit prince”, được phát hành lần đầu năm 1943 tại New York, Hoa Kì, nơi Antoine de Saint-Exupéry lưu vong trong bối cảnh Chiến tranh Thế giới lần II đang diễn ra ác liệt. Bản dịch tiếng Anh của Katherine Woods được phát hành đồng thời với tựa “The Little Prince”. Đây là bản duy nhất phát hành lúc sinh thời của tác giả, vì sau đó đúng một tuần lễ ông được huy động làm phi công chiến đấu cho quân kháng chiến Pháp và đã mất tích trong một chuyến bay làm nhiệm vụ ngày 31/07/1944. Sau khi Chiến tranh Thế giới lần II kết thúc, tác phẩm mới được phát hành chính thức tại Pháp, vào tháng 04/1946.

Đến năm 2013, tức sau 70 năm ra đời, “Hoàng tử bé” đã có hơn 1.300 bản dịch khác nhau với trên 270 ngôn ngữ, bán ra khoảng 145 triệu bản sách [4]. Trong giới nghiên cứu và phê bình cả về văn chương lẫn sư phạm, người ta đã đúc kết rằng “Hoàng tử bé” là một tác phẩm mà người đọc ở mọi lứa tuổi, thuộc mọi chủng tộc, qua mọi nền văn hoá đều có thể đọc được và hiểu được một cách dễ dàng [5]. Điều đó cho thấy đây là một tác phẩm mà trẻ em sẽ hiểu được theo cách của trẻ em, người lớn tất hiểu được theo kiểu người lớn, người già lại hiểu được những lớp ngữ nghĩa tiềm ẩn chỉ lộ ra qua trải nghiệm sống của mình.

Ở Việt Nam, từ bản dịch đầu tiên phát hành năm 1966, tính đến nay đã có đến gần 10 bản dịch của các dịch giả khác nhau. Sự đa dạng trong dịch thuật là điều bình thường hiển nhiên, như trong tiếng Anh có 5 bản dịch, tiếng Ba Lan có đến 12 bản dịch, thậm chí trên 15 bản dịch như trong tiếng Tây Ban Nha và tiếng Hoa. Nhưng điều quan trọng nhất cần có ở mọi bản dịch là làm sao chuyển tải được những đặc trưng cơ bản nhất giúp “Hoàng tử bé” trở thành một tác phẩm văn chương của mọi lứa tuổi, mọi thời đại, phi không gian, phi thời gian, vượt mọi khuôn khổ văn hoá và trình độ học vấn. Đó là văn phong đơn giản, nhẹ nhàng. Đó là câu từ trong sáng, dễ hiểu. Đó là thể thức kể chuyện độc đáo, là sự pha trộn tuyệt hảo giữa ngụ ngôn và cổ tích. Đó là lối phúng dụ tiềm tàng những quan niệm sống chân thành, chứa chan tình yêu thương và lòng nhân bản.

Toàn bộ cuộc hành trình của cậu được tác giả kể lại với một tình cảm yêu mến chứa chan, như một mối nhân duyên gắn bó kì lạ với kí ức tuổi thơ thuở lên sáu, của một cậu bé lớn lên trong cô độc vì xung quanh không có một ai hiểu được mình. Cũng giống như cậu hoàng tử bé sống một mình trên tiểu hành tinh B612 bé nhỏ, cùng với ba ngọn núi lửa, trong đó một ngọn đã tắt, và một bông hoa hồng đỏm dáng. Được cậu coi sóc chăm bẵm hết mực, nhưng bông hoa vẫn thường xuyên tỏ ra cáu bẳn, khó chịu. Không hiểu duyên cớ vì đâu, cậu rất đỗi hoang mang, buồn rầu, và quyết định du hành sang các hành tinh khác để tìm kiếm một người bạn.

Niềm day dứt khôn nguôi ấy đeo đuổi hoàng tử bé suốt cuộc du hành, giống như cách cậu đặt câu hỏi và lặp đi lặp lại câu hỏi chừng nào còn chưa nhận được câu trả lời. Mối nhân duyên kì lạ giữa tác giả và nhân vật chính của mình cũng hiển hiện rõ qua từng cuộc gặp gỡ ở mỗi hành tinh hoàng tử bé ghé chân, qua cách đối đáp và nhìn nhận mọi việc xung quanh ở lớp nghĩa đơn sơ mà cốt lõi nhất. Như khi đến hành tinh thứ bảy là Trái Đất, hoàng tử bé gặp một con cáo cũng đang rất lẻ loi cô độc, muốn cậu đến chơi cùng. Nhưng câu hỏi Qu'est-ce que signifie “apprivoiser”? (tiếng Anh: What does that mean – ‘tame'?) phải được lặp đến lần thứ ba, con cáo mới chịu trả lời khi biết rõ mục đích tìm kiếm tình bạn chân thành của cậu: Ça signifie “créer des liens…” (tiếng Anh: It means ‘to establish ties').

Cuộc gặp gỡ giữa hoàng tử bé và con cáo để sau đó cả hai kết thành bạn bè là đoạn kết tinh ý nghĩa của toàn bộ câu chuyện. Và câu hỏi nêu trên là đường dây dẫn dắt toàn bộ tác phẩm, với câu trả lời chính là lời giải cho chuyến viễn du xuất phát đầy đau khổ dằn vặt của hoàng tử bé, cũng như cho chuyến trở về đượm buồn mà êm đềm thanh thản không nhuốm màu bi thương. Để hiểu được trọn vẹn ý nghĩa của câu hỏi đó, trước tiên cần biết rằng “apprivoiser” trong tiếng Pháp và “tame” trong tiếng Anh có nghĩa đen là thuần hoá các loài vật hoang dã, và nghĩa bóng là làm biến đổi tâm tính con người, khiến họ trở nên gần gũi, dễ kết nối hơn, thân thiện hơn.

Sự kết nối gần gũi thân thiện ấy tạo ra những mối dây liên hệ (“créer des liens” trong tiếng Pháp và “establish ties” trong tiếng Anh) tuy vô hình mà bền vững, duy trì tình cảm giữa những người ban đầu còn xa lạ. Họ cảm hoá lẫn nhau. Câu hỏi của hoàng tử bé có thể hiểu là: “Cảm hoá” nghĩa là gì? và câu trả lời của con cáo là: Nghĩa là “làm cho gần gũi hơn”.

Ở cuối cuộc hành trình, hoàng tử bé và con cáo, cũng như hoàng tử bé và người kể chuyện, đã gần gũi với nhau, cảm hoá lẫn nhau, để trở thành bạn bè, chiếm vị trí duy nhất trong lòng nhau mà không gì có thể thay thế được. Nhờ sự cảm hoá đó mà hoàng tử bé đã tự khám phá ra được ý nghĩa chân thực của tình bạn, của lòng yêu thương, đối với bản thân mình cũng như đối với bông hoa mà mình đã dứt lòng bỏ lại. Để hiểu rằng cuộc du hành khởi đầu bằng nỗi đau buồn sẽ kết thúc bằng một chuyến trở về đong đầy yêu thương. [6]

Nếu một ai đó nói với bạn rằng tác phẩm này khó hiểu, đừng vội lo lắng nhé! Bạn hoàn toàn có thể “cảm hoá” họ, “làm cho gần gũi hơn”, để họ cùng đồng hành với bạn trong cuộc viễn du tìm kiếm một tình bạn, với một tấm lòng yêu thương vô tận. Hãy bắt đầu câu chuyện bằng lời kể: “Ngày xửa ngày xưa, có một chàng hoàng tử bé sống trên một tiểu hành tinh chỉ vừa lớn hơn người cậu, và cậu mong ước có một người bạn…” Và bạn sẽ thấy mọi sự khác biệt.

[1] Bedoin, E. (2019). Lectures actualisantes du" Petit Prince" de Saint-Exupéry au cycle 3 français. Ondina/Ondine, 4, 160–181.

[2] Trzop, A. (2020). The Little Prince, by Antoine de Saint-Exupéry [Teaching Children Philosophy]. The Janet Prindle Institute for Ethics. https://www.prindleinstitute.org/books/the-little-prince/

[3] Raimond, A.-C. (2009). Lectures de la littérature pour la jeunesse dans l'enseignement secondaire français et québécois: Diversité des corpus, des finalités et des pratiques pédagogiques [Thèse de doctorat en Didactique des langues et des cultures]. Université Sorbonne Nouvelle – Paris 3.

[4] AFP. (2013, April 11). “Le Petit Prince”: 145 millions d'exemplaires en 70 ans. L'Obs. https://www.nouvelobs.com/culture/20130411.AFP9472/le-petit-prince-145-millions-d-exemplaires-en-70-ans.html

[5] Kouznetsova, Y., & Kostrykina, A. (2020). Popularité de l'œuvre « Le petit prince ». XIVᵉ Colloque International d'étudiants et de Jeunes Chercheurs « La France et La Francophonie d'aujourd'hui », 31–34. Université nationale de recherche, École supérieure d'économie, Moscou, Russie.

[6] Branchu, C. (2011). Archéo-analyse de l'oeuvre: Le Petit Prince : l'écriture d'un secret ou la trace secrète d'une écriture hiéroglyphique[Thèse de doctorat en Etudes psychanalytiques, Université Paul Valéry - Montpellier III].

Hoàng tử bé: Tác giả

Nguyễn Tấn Đại — 2008-05-17T03:16:52Z

Antoine de Saint-Exupéry sinh ngày 29 tháng 6 năm 1900 tại Lyon (Pháp), trong một gia đình danh giá lâu đời. Cha ông, bá tước Jean Marie de Saint-Exupéry, mất khi ông được 4 tuổi. Cả đời ông đã dành trọn tình yêu thương cho người mẹ yêu quý của mình (“Thư gửi mẹ”, xuất bản năm 1954).

Thuở đi học, ông là một cậu học trò khó bảo, nhưng hơi mơ mộng và say mê thơ ca.

Năm 1921, ông tham gia lực lượng không quân và học lái máy bay. Bầu trời đã trở thành một niềm đam mê lớn trong đời ông.

Năm 1926, ông được tuyển làm phi công vận chuyển thư trên tuyến Toulouse (Pháp) – Casablanca (Maroc) cho công ty hàng không Latécoère (“Tàu thư phương Nam”, 1929). Hai năm sau, ông sang Buenos Aires điều hành “Bưu điện Hàng không Argentina”. Từ năm 1931, ông quay trở lại thực hiện các chuyến bay đưa thư ban đêm và sau đó là các chuyến bay thử nghiệm cho Latécoère (“Bay đêm”, giải thưởng Fémina 1931). Năm 1939, ông cho xuất bản tác phẩm “Cõi người ta” và được tặng giải thưởng lớn của Viện Hàn lâm Quốc gia Pháp.

Khi Chiến tranh Thế giới thứ hai bùng nổ, ông được gọi tái nhập ngũ và trở thành phi công chiến đấu. Năm 1941, ông sang định cư tại Mỹ. Ở đây, ông đã viết nhiều thư từ trao đổi với một người bạn đang sống lưu vong tên là Léon Werth. Về sau các bức thư này đã được tập hợp lại trong tác phẩm “Thư gửi một con tin” (1944). Cũng tại Mỹ, ông đã cho ra đời các tác phẩm “Phi công chiến đấu” (1942) và “Hoàng tử bé” (1943).

Một năm trước khi kết thúc chiến tranh, ông tham gia lực lượng Đồng minh đổ bộ lên Bắc Phi. Ngày 31 tháng 7 năm 1944, trong chuyến bay thực hiện nhiệm vụ lần thứ 10 của mình, ông đã không bao giờ trở lại.

Sau khi ông mất tích, các tác phẩm ông chưa kịp công bố đã lần lượt được xuất bản: “Thành trì” (1948), “Thư thời tuổi trẻ” (1953), “Sổ tay” (1953), “Ý nghĩa cho cuộc đời” (1956), “Chuyện thời chiến” (1962).

Ông được biết đến nhiều nhất với tác phẩm “Hoàng tử bé”, đã được dịch ra hơn 100 thứ tiếng và hiện nay vẫn còn bán được hàng triệu bản mỗi năm. Một cậu bé tóc vàng du hành qua các vì sao đi tìm kiếm một người bạn, tìm kiếm một ý nghĩa thật sự cho cuộc đời mình…

Lâm Đồng - TP. HCM, 2003
NGUYỄN TẤN ĐẠI
(Lời giới thiệu trong ấn bản năm 2005, Nhà xuất bản Hội Nhà văn)

Hoàng tử bé: Lời giới thiệu

Nguyễn Tấn Đại — 2008-05-17T02:57:44Z

“Hoàng tử bé” của Antoine de Saint Exupéry (phiên âm quốc tế: / ɑ̃twan də sɛ̃t‿ɛɡzypeʁi /) là một thiên phẩm của nền văn học thế giới hiện đại. Câu chuyện là một sự pha trộn tuyệt hảo giữa ngụ ngôn và cổ tích, đã được dịch ra trên 500 ngôn ngữ và bán hơn 200 triệu bản, làm say mê biết bao thế hệ ở mọi quốc gia và vùng lãnh thổ khắp thế giới... Không chỉ thế, có một chi tiết đặc biệt ít người nhắc đến: nguồn gốc ra đời của tác phẩm này chính là Việt Nam, với bối cảnh mở đầu câu chuyện là một tai nạn máy bay trên sa mạc Sahara.

Đây là một chuyện có thật, khi chàng phi công Antoine de Saint Exupéry thực hiện chuyến bay Paris-Sài Gòn vào cuối năm 1935, nhằm thiết lập một kỉ lục bay xuyên lục địa. Tai nạn xảy ra, tác giả cùng người bạn thợ máy đã vật vã lê chân vô định giữa muôn trùng cát suốt ba ngày, có những lúc chỉ thấy toàn ảo ảnh, tưởng đã chết đi sống lại. Cuối cùng, họ đã may mắn được cứu sống nhờ một đoàn du mục tình cờ đi ngang.

Ông đã từng kể lại tai nạn này trên báo, nhưng đặc biệt hơn là những trang viết đầy chiêm nghiệm trong tác phẩm “Terre des hommes” (1939), mà Bùi Giáng đã dịch thành “Cõi người ta”, đã ngay lập tức gây tiếng vang và đạt được Giải thưởng lớn dành cho tiểu thuyết của Viện Hàn lâm Pháp. Thế nhưng, những tâm tư trăn trở về cuộc sống và về thân phận con người của ông vẫn chưa dừng lại suốt nhiều năm sau đó. Cho đến mùa Giáng sinh năm 1942, với đơn đặt hàng viết một tác phẩm dành cho trẻ em của nhà xuất bản Reynal & Hitchcock, ông đã lột bỏ hết các yếu tố hiện thực trong “Cõi người ta”, bổ sung thêm các nhân vật khác, kết hợp những chuyến viễn du đã từng trải qua, chăm chút từng câu từng chữ như muốn truyền hết những cảm nghĩ cuộc đời mình cho các bạn đọc nhỏ tuổi, viết nên thiên phẩm “Hoàng tử bé”.

Trong nghiên cứu văn chương và giáo dục, người ta đã đúc kết rằng “Hoàng tử bé” là một tác phẩm mà người đọc ở mọi lứa tuổi, thuộc mọi chủng tộc, qua mọi nền văn hoá đều có thể đọc được và hiểu được một cách dễ dàng. Với tác phẩm này, trẻ em sẽ hiểu được theo cách của trẻ em, người lớn tất hiểu được theo kiểu người lớn, người già lại hiểu được những lớp ngữ nghĩa tiềm ẩn chỉ lộ ra qua trải nghiệm sống của mình.

Bản dịch tiếng Việt nổi tiếng nhất, được nhiều người biết đến nhất trong số cả chục bản dịch xưa nay có lẽ là của Bùi Giáng (NXB An Tiêm in lần đầu năm 1966, tái bản năm 1973; NXB Văn nghệ tiếp tục tái bản năm 2005). Một bản dịch khác được phổ biến khá sớm trên Internet, ngay từ đầu những năm 2000 là của Vĩnh Lạc (NXB Đồng Nai, 1994). Ngoài ra còn có nhiều bản dịch nữa như:

Trần Thiện Đạo: “Cậu hoàng con” (NXB Khai Trí, 1966);
Nguyễn Thành Long: “Em bé con nhà trời” (NXB Kim Đồng, 2000), “Chú bé hoàng tử” (NXB Văn nghệ TP. HCM, 2000), “Hoàng tử bé” (NXB Kim Đồng, 2012);
Trịnh Nhất Định: “Hoàng tử bé” (NXB Trẻ TP. HCM, 2000);
Thuận Thiên: “Hoàng tử bé”, in chung với truyện “Nàng công chúa nhỏ” (NXB Văn hoá Thông tin, 2005);
Châu Diên: “Hoàng tử bé” (NXB Lao động, 2007);
Đỗ Trinh Huệ: “Hoàng tử bé” (NXB Thuận Hoá, 2008);
Ngọc Khánh: “Hoàng tử bé” (NXB Mỹ thuật, 2009);
Trác Phong: “Hoàng tử bé” (Nhã Nam & NXB Hội Nhà văn, 2013);
Hương Hương: “Hoàng tử bé” (NXB Mỹ thuật, 2016);
Nguyễn Tuấn Việt và Vạc Bông: “Hoàng tử bé”, in song ngữ Anh-Việt (NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2018);
Vũ Thị Thu Hà: “Hoàng tử bé” (NXB Mỹ thuật, 2020);
Lê Việt Dũng: “Hoàng tử bé” (NXB Thanh niên, 2022)...
Nguyễn Thuý Yên: “Hoàng tử bé” (NXB Thế giới, 2022);
Trần Kim Thanh: “Hoàng tử bé” (NXB Văn học, 2023);
Hà Minh Tú: “Hoàng tử bé”, bản có tranh minh hoạ của Claudia Bordin (NXB Thanh niên, 2023);
Nguyễn Thuý Loan: “Hoàng tử bé – The Little Prince”, in song ngữ Việt-Anh (NXB Văn học, 2023);
HanoiBooks: “Cậu hoàng tử nhỏ” (NXB Dân trí, 2023)...

Không dừng lại ở đó, ắt hẳn vẫn còn nhiều người muốn thử khả năng dịch thuật của mình để cho ra đời các bản dịch khác về sau...

Nhìn chung, tất cả các bản dịch có thể đều lột tả được nội dung chủ yếu của truyện, tuỳ mỗi phong cách viết của dịch giả. Song, lời văn của bản gốc tiếng Pháp thật ra rất đơn giản, trong sáng, hơi có vẻ mơ mộng và ngây thơ của một cậu bé đang lớn, đang đi tìm bạn, đang khám phá cái ý nghĩa quan trọng và cốt lõi nhất của cuộc sống con người. Lối suy nghĩ, cách sử dụng từ ngữ, cách xưng hô, cách đặt các câu hỏi và theo đuổi đến cùng các câu hỏi,... của cậu bé trong suốt cuộc hành trình đều trong veo và rất hồn nhiên. Bù lại, ngôn ngữ của người kể chuyện lại chan chứa tình yêu thương dành cho cậu bé - người bạn gặp giữa sa mạc, ở bên lằn ranh mong manh của sự sống và cái chết, người đã phá tan đi mọi chai sạn xơ cứng trong tâm hồn của một “người lớn”, để trở về với cậu bé của thuở ấu thơ.

Tôi có may mắn được tiếp cận trực tiếp bản gốc năm 2000, ấn bản năm 1999 của nhà xuất bản Gallimard. Ấn bản này được in lại với những chi tiết và hình minh hoạ sát thực nhất với bản in đầu tiên năm 1943 tại Mĩ, trong khi những bản vẫn được lưu truyền và in đi in lại (mà các bản dịch tiếng Việt xưa nay thường sử dụng) đã mất hoặc sai lệch nhiều chi tiết suốt mấy chục năm liền [*]. Không dám đưa ra một phép so sánh, chỉ là tự thấy có những cảm nhận đồng điệu với tác phẩm này, nên tôi xin hân hạnh giới thiệu bản dịch của mình, với hi vọng giữ được các thông điệp quan trọng của tác giả, cũng như nhịp điệu thơ mộng của cuộc hành trình cậu bé khám phá vũ trụ, cũng là khám phá chiều sâu tấm lòng con người. Dù ít nhiều người đã từng đọc qua, hay đọc đi đọc lại nhiều lần, song biết đâu mỗi khi đọc lại chúng ta lại có một khám phá mới mẻ hơn thì sao!

Bản dịch của tôi được xuất bản lần đầu năm 2005, do Công ty Văn hoá Đông A kết hợp với Nhà xuất bản Hội Nhà văn. Bản hiệu đính năm 2011, có biên tập bổ sung năm 2020, đã được Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam tái bản chính thức năm 2021, với bộ ảnh gốc do Quỹ Jean-Marc Probst vì Hoàng Tử Bé (Fondation Jean-Marc Probst pour Le Petit Prince) cung cấp, theo sự cho phép của Quỹ Thừa kế Saint Exupéry – d'Agay (La Succession Saint Exupéry – d'Agay), sau khi đoạn trích chương XXI được chọn làm ngữ liệu sách giáo khoa Ngữ văn 6. Tập một, Bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống do Bùi Mạnh Hùng làm tổng chủ biên, Nguyễn Thị Ngân Hoa chủ biên và NXB Giáo dục Việt Nam phát hành. Ở lần tái bản thứ hai năm 2022, dịch giả có chỉnh sửa thêm vài chỗ nhằm thể hiện tốt nhất tinh thần của nguyên tác. Bản dịch này một lần nữa lại được chọn đưa vào sách giáo khoa, với trích đoạn các chương I, II và XXVII dùng trong quyển Ngữ văn 8. Tập hai, Bộ sách Cánh diều, do Nguyễn Minh Thuyết làm tổng chủ biên và Đỗ Ngọc Thống chủ biên (NXB Đại học Sư phạm TP. HCM, 2023).

Với bạn đọc, hãy xem nó như một câu chuyện cổ tích, thả lỏng tâm hồn thoát khỏi mọi vướng bận để hoà cùng từng bước đi của cậu bạn nhỏ...

Nguyễn Tấn Đại
Sài Gòn, viết lần đầu tháng 10/2007, biên tập lần thứ nhất 08/2011, biên tập lần thứ hai 10/2020, biên tập lần thứ ba 12/2021, biên tập lần thứ tư 11/2022, biên tập lần thứ năm 06/2023

[*] Xin xem thêm ở phần "Lời tựa của ấn bản tiếng Pháp năm 1999", bản toàn văn PDF kèm theo cuối chương XXVII