Nguyễn Tấn Đại

Hoàng tử bé: Cuộc du hành yêu thương vô tận

Nguyễn Tấn Đại — 2021-04-13T08:28:40Z

Bài viết đăng trên tạp chí Văn học và Tuổi trẻ, số tháng 04/2021 (474 + 475), trang 19-22, với bút danh Đơn Nguyên.

Có một tác phẩm văn học kinh điển được dịch ra trên 270 ngôn ngữ, nhiều nhất thế giới chỉ sau Kinh Thánh và Kinh Coran, được đưa vào trường học nhiều nước từ bậc tiểu học cho đến trung học, nhưng rất tiếc cho đến nay ở Việt Nam bao nhiêu thế hệ học sinh vẫn chưa từng được học. Bạn có biết đó là tác phẩm nào không? Đó chính là “Hoàng tử bé” của nhà văn Pháp Antoine de Saint-Exupéry.

Ở Việt Nam, có người nói rằng tác phẩm này quá cao siêu, phức tạp, lứa tuổi học sinh không thể nào cảm thụ nổi. Trong khi đó ở Pháp và Canada, nơi giáo viên có quyền lựa chọn tác phẩm nào để dạy môn ngữ văn, “Hoàng tử bé” thuộc nhóm những tác phẩm được lựa chọn nhiều nhất ngay từ bậc tiểu học, dù danh sách rất dài với nhiều tên tuổi nổi tiếng [1]. Không chỉ về văn chương, tác phẩm này thậm chí còn được dùng để dạy triết học cho trẻ em [2]. Liên tục từ tiểu học lên trung học, “Hoàng tử bé” được dùng để dạy ở nhiều lớp, với nhiều tầng nội dung khai thác từ đơn giản đến phức tạp. Có thể xem đây là một tác phẩm kinh điển trong giai đoạn chuyển tiếp từ chương trình “văn học thiếu nhi” (cuối tiểu học, đầu trung học cơ sở) sang chương trình “văn học người lớn” [3].

Tác phẩm này có tên gốc tiếng Pháp là “Le Petit prince”, được phát hành lần đầu năm 1943 tại New York, Hoa Kì, nơi Antoine de Saint-Exupéry lưu vong trong bối cảnh Chiến tranh Thế giới lần II đang diễn ra ác liệt. Bản dịch tiếng Anh của Katherine Woods được phát hành đồng thời với tựa “The Little Prince”. Đây là bản duy nhất phát hành lúc sinh thời của tác giả, vì sau đó đúng một tuần lễ ông được huy động làm phi công chiến đấu cho quân kháng chiến Pháp và đã mất tích trong một chuyến bay làm nhiệm vụ ngày 31/07/1944. Sau khi Chiến tranh Thế giới lần II kết thúc, tác phẩm mới được phát hành chính thức tại Pháp, vào tháng 04/1946.

Đến năm 2013, tức sau 70 năm ra đời, “Hoàng tử bé” đã có hơn 1.300 bản dịch khác nhau với trên 270 ngôn ngữ, bán ra khoảng 145 triệu bản sách [4]. Trong giới nghiên cứu và phê bình cả về văn chương lẫn sư phạm, người ta đã đúc kết rằng “Hoàng tử bé” là một tác phẩm mà người đọc ở mọi lứa tuổi, thuộc mọi chủng tộc, qua mọi nền văn hoá đều có thể đọc được và hiểu được một cách dễ dàng [5]. Điều đó cho thấy đây là một tác phẩm mà trẻ em sẽ hiểu được theo cách của trẻ em, người lớn tất hiểu được theo kiểu người lớn, người già lại hiểu được những lớp ngữ nghĩa tiềm ẩn chỉ lộ ra qua trải nghiệm sống của mình.

Ở Việt Nam, từ bản dịch đầu tiên phát hành năm 1966, tính đến nay đã có đến gần 10 bản dịch của các dịch giả khác nhau. Sự đa dạng trong dịch thuật là điều bình thường hiển nhiên, như trong tiếng Anh có 5 bản dịch, tiếng Ba Lan có đến 12 bản dịch, thậm chí trên 15 bản dịch như trong tiếng Tây Ban Nha và tiếng Hoa. Nhưng điều quan trọng nhất cần có ở mọi bản dịch là làm sao chuyển tải được những đặc trưng cơ bản nhất giúp “Hoàng tử bé” trở thành một tác phẩm văn chương của mọi lứa tuổi, mọi thời đại, phi không gian, phi thời gian, vượt mọi khuôn khổ văn hoá và trình độ học vấn. Đó là văn phong đơn giản, nhẹ nhàng. Đó là câu từ trong sáng, dễ hiểu. Đó là thể thức kể chuyện độc đáo, là sự pha trộn tuyệt hảo giữa ngụ ngôn và cổ tích. Đó là lối phúng dụ tiềm tàng những quan niệm sống chân thành, chứa chan tình yêu thương và lòng nhân bản.

Toàn bộ cuộc hành trình của cậu được tác giả kể lại với một tình cảm yêu mến chứa chan, như một mối nhân duyên gắn bó kì lạ với kí ức tuổi thơ thuở lên sáu, của một cậu bé lớn lên trong cô độc vì xung quanh không có một ai hiểu được mình. Cũng giống như cậu hoàng tử bé sống một mình trên tiểu hành tinh B612 bé nhỏ, cùng với ba ngọn núi lửa, trong đó một ngọn đã tắt, và một bông hoa hồng đỏm dáng. Được cậu coi sóc chăm bẵm hết mực, nhưng bông hoa vẫn thường xuyên tỏ ra cáu bẳn, khó chịu. Không hiểu duyên cớ vì đâu, cậu rất đỗi hoang mang, buồn rầu, và quyết định du hành sang các hành tinh khác để tìm kiếm một người bạn.

Niềm day dứt khôn nguôi ấy đeo đuổi hoàng tử bé suốt cuộc du hành, giống như cách cậu đặt câu hỏi và lặp đi lặp lại câu hỏi chừng nào còn chưa nhận được câu trả lời. Mối nhân duyên kì lạ giữa tác giả và nhân vật chính của mình cũng hiển hiện rõ qua từng cuộc gặp gỡ ở mỗi hành tinh hoàng tử bé ghé chân, qua cách đối đáp và nhìn nhận mọi việc xung quanh ở lớp nghĩa đơn sơ mà cốt lõi nhất. Như khi đến hành tinh thứ bảy là Trái Đất, hoàng tử bé gặp một con cáo cũng đang rất lẻ loi cô độc, muốn cậu đến chơi cùng. Nhưng câu hỏi Qu'est-ce que signifie “apprivoiser”? (tiếng Anh: What does that mean – ‘tame'?) phải được lặp đến lần thứ ba, con cáo mới chịu trả lời khi biết rõ mục đích tìm kiếm tình bạn chân thành của cậu: Ça signifie “créer des liens…” (tiếng Anh: It means ‘to establish ties').

Cuộc gặp gỡ giữa hoàng tử bé và con cáo để sau đó cả hai kết thành bạn bè là đoạn kết tinh ý nghĩa của toàn bộ câu chuyện. Và câu hỏi nêu trên là đường dây dẫn dắt toàn bộ tác phẩm, với câu trả lời chính là lời giải cho chuyến viễn du xuất phát đầy đau khổ dằn vặt của hoàng tử bé, cũng như cho chuyến trở về đượm buồn mà êm đềm thanh thản không nhuốm màu bi thương. Để hiểu được trọn vẹn ý nghĩa của câu hỏi đó, trước tiên cần biết rằng “apprivoiser” trong tiếng Pháp và “tame” trong tiếng Anh có nghĩa đen là thuần hoá các loài vật hoang dã, và nghĩa bóng là làm biến đổi tâm tính con người, khiến họ trở nên gần gũi, dễ kết nối hơn, thân thiện hơn.

Sự kết nối gần gũi thân thiện ấy tạo ra những mối dây liên hệ (“créer des liens” trong tiếng Pháp và “establish ties” trong tiếng Anh) tuy vô hình mà bền vững, duy trì tình cảm giữa những người ban đầu còn xa lạ. Họ cảm hoá lẫn nhau. Câu hỏi của hoàng tử bé có thể hiểu là: “Cảm hoá” nghĩa là gì? và câu trả lời của con cáo là: Nghĩa là “làm cho gần gũi hơn”.

Ở cuối cuộc hành trình, hoàng tử bé và con cáo, cũng như hoàng tử bé và người kể chuyện, đã gần gũi với nhau, cảm hoá lẫn nhau, để trở thành bạn bè, chiếm vị trí duy nhất trong lòng nhau mà không gì có thể thay thế được. Nhờ sự cảm hoá đó mà hoàng tử bé đã tự khám phá ra được ý nghĩa chân thực của tình bạn, của lòng yêu thương, đối với bản thân mình cũng như đối với bông hoa mà mình đã dứt lòng bỏ lại. Để hiểu rằng cuộc du hành khởi đầu bằng nỗi đau buồn sẽ kết thúc bằng một chuyến trở về đong đầy yêu thương. [6]

Nếu một ai đó nói với bạn rằng tác phẩm này khó hiểu, đừng vội lo lắng nhé! Bạn hoàn toàn có thể “cảm hoá” họ, “làm cho gần gũi hơn”, để họ cùng đồng hành với bạn trong cuộc viễn du tìm kiếm một tình bạn, với một tấm lòng yêu thương vô tận. Hãy bắt đầu câu chuyện bằng lời kể: “Ngày xửa ngày xưa, có một chàng hoàng tử bé sống trên một tiểu hành tinh chỉ vừa lớn hơn người cậu, và cậu mong ước có một người bạn…” Và bạn sẽ thấy mọi sự khác biệt.

[1] Bedoin, E. (2019). Lectures actualisantes du" Petit Prince" de Saint-Exupéry au cycle 3 français. Ondina/Ondine, 4, 160–181.

[2] Trzop, A. (2020). The Little Prince, by Antoine de Saint-Exupéry [Teaching Children Philosophy]. The Janet Prindle Institute for Ethics. https://www.prindleinstitute.org/books/the-little-prince/

[3] Raimond, A.-C. (2009). Lectures de la littérature pour la jeunesse dans l'enseignement secondaire français et québécois: Diversité des corpus, des finalités et des pratiques pédagogiques [Thèse de doctorat en Didactique des langues et des cultures]. Université Sorbonne Nouvelle – Paris 3.

[4] AFP. (2013, April 11). “Le Petit Prince”: 145 millions d'exemplaires en 70 ans. L'Obs. https://www.nouvelobs.com/culture/20130411.AFP9472/le-petit-prince-145-millions-d-exemplaires-en-70-ans.html

[5] Kouznetsova, Y., & Kostrykina, A. (2020). Popularité de l'œuvre « Le petit prince ». XIVᵉ Colloque International d'étudiants et de Jeunes Chercheurs « La France et La Francophonie d'aujourd'hui », 31–34. Université nationale de recherche, École supérieure d'économie, Moscou, Russie.

[6] Branchu, C. (2011). Archéo-analyse de l'oeuvre: Le Petit Prince : l'écriture d'un secret ou la trace secrète d'une écriture hiéroglyphique[Thèse de doctorat en Etudes psychanalytiques, Université Paul Valéry - Montpellier III].

Hoàng tử bé (XXV)

Nguyễn Tấn Đại — 2011-10-22T00:29:49Z

- Con người, - hoàng tử bé nói, - họ tự nhét mình trên những chuyến tàu tốc hành, nhưng không còn biết mình đi tìm gì nữa. Vì vậy họ cuống quít lên rồi chạy lòng vòng…

Và cậu buông lửng:

- Không cần phải mất công…

Cái giếng chúng tôi tìm thấy trông không giống kiểu giếng Sahara. Giếng Sahara chỉ là những cái hố đào sâu trong cát. Còn cái này có vẻ giống cái giếng làng hơn. Nhưng ở đó chẳng có làng mạc gì cả, nên tôi cứ ngỡ mình đang mơ.

- Sao lạ quá, - tôi nói với hoàng tử bé, - tất cả đều có sẵn: ròng rọc, gàu và dây…

Cậu cười, nắm lấy sợi dây thừng và đánh vòng chiếc ròng rọc.

Thế là chiếc ròng rọc rít lên, nghe như tiếng rít của chiếc chong chóng lâu ngày không gặp gió.

- Chú nghe không, - hoàng tử bé nói, - mình đánh thức cái giếng này và nó đang hát…

Không muốn cậu phải làm quá sức, tôi bảo:

- Để chú làm cho, nó nặng quá sức cháu.

Tôi kéo dần gàu nước lên đến miệng giếng. Tôi buộc cho nó đứng yên. Trong tai tôi còn văng vẳng tiếng hát của chiếc ròng rọc, và trong đáy nước còn sóng sánh, tôi thấy mặt trời cũng sóng sánh theo.

- Cháu khát thứ nước này lắm, - hoàng tử bé nói, - chú cho cháu uống…

Và tôi chợt hiểu ra thứ mà cậu đi tìm.

Tôi đưa gàu nước lên môi cậu. Cậu uống, đôi mắt nhắm nghiền. Thật êm đềm như một nghi lễ! Thứ nước này là gì đó khác hẳn một thức uống. Nó đã được tạo ra từ những bước chân dưới bầu trời sao, từ tiếng hát của chiếc ròng rọc, từ sự gắng sức của đôi tay tôi. Nó thật tốt cho trái tim, như một món quà. Hồi tôi còn nhỏ, ánh sáng từ cây thông Giáng sinh, tiếng nhạc thánh lễ lúc nửa đêm, cùng những nụ cười dịu dàng, tất cả đã tạo nên vầng sáng lung linh quanh món quà Giáng sinh mà tôi được nhận.

- Con người ở chỗ chú, - hoàng tử bé nói, - họ trồng năm ngàn bông hồng trong cùng một khu vườn… Và họ không tìm thấy thứ mà họ đi kiếm…

- Họ không tìm thấy thứ đó… - Tôi lặp lại.

- Vậy mà thứ họ đi kiếm có thể tìm thấy được chỉ trong một bông hoa hay một ít nước…

- Dĩ nhiên, - tôi trả lời.

Và cậu nói thêm:

- Nhưng mắt trần vốn dĩ mù loà. Cần phải tìm kiếm với trái tim.

Tôi uống nước. Rồi hít thở nhẹ nhõm. Dưới ánh bình minh, cát đượm một màu mật ong. Tôi cũng cảm thấy hạnh phúc với màu mật ong này. Tại sao tôi đã phải mất công…

- Chú cần phải giữ lời hứa, - hoàng tử bé chậm rãi nói. Cậu vừa trở lại ngồi bên cạnh tôi.

- Lời hứa nào?

- Chú biết đó… Một cái rọ mõm cho con cừu của cháu… Cháu có trách nhiệm với bông hoa này!

Tôi lấy trong túi ra các bức phác hoạ của mình. Hoàng tử bé trông thấy, vừa cười to vừa nói:

- Mấy cây bao báp của chú, nhìn giống mấy cái bắp cải quá…

- Ơ!

Vậy mà tôi đã rất tự hào về bọn bao báp.

- Con cáo… Mấy cái tai… Nhìn hơi giống mấy cái sừng… Và chúng dài quá!

Rồi cậu tiếp tục cười.

- Cháu thật thiếu công bằng, chàng trai trẻ à! Chú chưa từng biết vẽ cái gì khác ngoài mấy con trăn bụng đóng và trăn bụng mở.

- Ồ! Không sao đâu, - cậu nói, - trẻ con biết mà.

Thế là tôi vẽ một cái rọ mõm. Tôi nghe tim mình thắt lại khi đưa nó cho cậu:

- Cháu có những dự định mà chú không biết…

Nhưng cậu không trả lời. Cậu nói:

- Chú biết đó, hôm cháu rơi xuống Trái Đất… Ngày mai nữa là tròn một năm…

Rồi sau một lúc im lặng, cậu nói tiếp:

- Cháu đã rơi xuống gần ngay chỗ này…

Mặt cậu đỏ bừng lên.

Một lần nữa, không hiểu sao tôi lại có cảm giác đau xót kì lạ. Tuy nhiên, tôi vẫn hỏi cậu:

- Vậy là, vào buổi sáng hôm chú gặp cháu cách đây tám ngày, không phải tình cờ mà cháu đã đi dạo một mình như vậy, hoàn toàn đơn độc, giữa chốn hoang vu quạnh quẽ không một bóng người! Lúc đó cháu đang đi về chỗ đã rơi xuống?

Hoàng tử bé vẫn đỏ mặt.

Và tôi hỏi tiếp, hơi ngập ngừng:

- Chắc là, bởi vì ngày tròn năm?…

Hoàng tử bé lại đỏ mặt. Cậu không bao giờ trả lời các câu hỏi của tôi, nhưng khi người ta đỏ mặt, thế có nghĩa là “đúng”, phải không?

- A! - Tôi chợt nói với cậu. - Chú sợ là…

Nhưng cậu đã trả lời tôi:

- Bây giờ chú phải làm việc. Chú phải quay lại chỗ cái máy. Cháu đợi chú ở đây. Tối mai chú hãy trở lại…

Nhưng tôi không an tâm lắm. Tôi nhớ đến con cáo. Người ta có thể khóc lắm khi đã để mình được cảm hoá…

Hoàng tử bé (XXI)

Nguyễn Tấn Đại — 2011-10-02T05:13:41Z

Thế rồi một con cáo xuất hiện:

- Xin chào, - con cáo nói.

- Xin chào, - hoàng tử bé lịch sự trả lời rồi quay mình lại nhưng không nhìn thấy gì.

- Mình ở đây, - giọng nói vang lên, - dưới cây táo…

- Bạn là ai? - Hoàng tử bé hỏi. - Bạn dễ thương quá…

- Mình là cáo, - con cáo trả lời.

- Lại đây chơi với mình đi, - hoàng tử bé đề nghị nó. - Mình buồn quá…

- Mình không thể chơi với bạn được, - con cáo nói. - Mình chưa được cảm hoá.

- À! Xin lỗi! - Hoàng tử bé thốt lên.

Nhưng sực nhớ ra, cậu hỏi lại:

- “Cảm hoá” nghĩa là gì?

- Bạn không phải người ở đây, - con cáo nói, - bạn đi tìm gì vậy?

- Mình đi tìm con người. - Hoàng tử bé nói. - “Cảm hoá” nghĩa là gì?

- Con người, - con cáo nói, - họ có súng và họ đi săn. Thật là phiền toái! Họ còn nuôi gà nữa. Đó là chuyện được nhất ở họ. Bạn có tìm gà không?

- Không, mình đi tìm bạn bè. “Cảm hoá” nghĩa là gì?

- Đó là thứ bị lãng quên lâu lắm rồi. Nó có nghĩa là “làm cho gần gũi hơn…”

- Làm cho gần gũi hơn?

- Chứ sao, - con cáo lên giọng. - Bạn đối với mình mới chỉ là một cậu bé giống như cả trăm nghìn cậu bé. Và mình không cần đến bạn. Còn bạn cũng chẳng cần gì đến mình. Mình đối với bạn chỉ là một con cáo giống như cả trăm nghìn con cáo. Nhưng, nếu bạn cảm hoá mình, tụi mình sẽ cần đến nhau. Lúc đó bạn đối với mình sẽ là duy nhất trên đời. Mình đối với bạn sẽ là duy nhất trên đời…

- Mình bắt đầu hiểu rồi. Có một bông hoa… Mình nghĩ là nó đã cảm hoá mình…

- Có thể lắm. Trên Trái Đất người ta thấy đủ thứ chuyện…

- Ồ! Không phải trên Trái Đất, - hoàng tử bé nói.

Con cáo tỏ ra rất tò mò:

- Trên một hành tinh khác?

- Đúng vậy.

- Có thợ săn trên hành tinh đó không?

- Không.

- Chuyện này, đúng là thú vị! Còn gà?

- Không.

- Chẳng có gì là hoàn hảo, - con cáo thở dài.

Nhưng rồi nó quay lại với ý nghĩ lúc nãy:

- Cuộc sống của mình thật đơn điệu. Mình săn gà, con người săn mình. Mọi con gà đều giống nhau, mọi con người đều giống nhau. Cho nên mình hơi chán. Bởi vậy, nếu bạn cảm hoá mình, xem như đời mình đã được chiếu sáng. Mình sẽ biết thêm một tiếng chân khác hẳn mọi bước chân khác. Những bước chân khác chỉ khiến mình trốn vào lòng đất. Còn bước chân của bạn sẽ gọi mình ra khỏi hang, như là tiếng nhạc. Và nhìn xem! Bạn thấy không, cánh đồng lúa mì đằng kia? Mình không ăn bánh mì. Lúa mì chả có ích gì cho mình. Những đồng lúa mì chẳng gợi nhớ gì cho mình cả. Mà như vậy thì buồn quá! Nhưng bạn có mái tóc vàng óng. Nếu bạn cảm hoá mình thì thật là tuyệt vời! Lúa mì vàng óng ả sẽ làm mình nhớ đến bạn. Và mình sẽ thấy thích tiếng gió trên đồng lúa mì…

Con cáo ngừng lời và nhìn hoàng tử bé chăm chú. Nó nói:

- Bạn làm ơn… cảm hoá mình đi!

- Mình muốn lắm, - hoàng tử bé trả lời, - nhưng mình không có thời gian. Mình còn phải đi kiếm bạn bè và tìm hiểu nhiều thứ.

- Người ta chỉ hiểu những gì họ đã cảm hoá. Con người chẳng còn thời gian để hiểu bất cứ chuyện gì. Họ mua mọi thứ được làm sẵn ở các cửa hàng. Mà có mấy người bán hàng bè bạn đâu, cho nên con người chẳng còn bạn bè. Nếu muốn có một người bạn, hãy cảm hoá mình đi!

- Cần phải làm sao? - Hoàng tử bé hỏi.

- Cần phải rất kiên nhẫn, - con cáo trả lời. - Trước tiên bạn ngồi xa mình một chút, như thế, trên cỏ. Mình sẽ liếc nhìn bạn còn bạn thì không nói gì cả. Lời nói là nguồn gốc của mọi sự hiểu lầm. Nhưng mỗi ngày, bạn có thể ngồi xích lại gần hơn…

Hôm sau hoàng tử bé quay lại.

- Tốt nhất là nên quay lại vào cùng giờ giấc, - con cáo nói. - Chẳng hạn, nếu bạn đến lúc bốn giờ chiều, thì từ ba giờ mình đã bắt đầu thấy hạnh phúc. Thời giờ càng trôi qua mình lại càng hạnh phúc hơn. Cho tới bốn giờ, mình sẽ trở nên bồn chồn và lo lắng: mình sẽ khám phá ra cái giá của hạnh phúc! Nhưng nếu bạn đến bất kì lúc nào, mình sẽ không biết giờ giấc để sửa soạn trái tim… Cần phải có lề lối.

- Lề lối là cái gì? - Hoàng tử bé hỏi.

- Đó cũng là thứ bị lãng quên lâu lắm rồi. Nó là cái làm cho một ngày khác hẳn mọi ngày, một giờ khác hẳn mọi giờ. Ví dụ, những người thợ săn có một lề lối: họ nhảy múa với các cô gái trong làng vào ngày thứ năm. Do đó thứ năm là ngày tuyệt vời! Mình sẽ dạo chơi được tới tận vườn nho. Nếu những người thợ săn nhảy múa bất kì lúc nào, mọi ngày đều sẽ giống nhau cả, và mình sẽ chẳng còn mấy khi được nghỉ ngơi.

Cứ thế, hoàng tử bé cảm hoá con cáo. Khi gần đến lúc phải ra đi, con cáo nói:

- A!… Mình sẽ khóc mất.

- Lỗi do bạn đó, - hoàng tử bé nói, - mình không muốn làm bạn đau lòng chút nào, nhưng bạn lại muốn mình cảm hoá bạn…

- Tất nhiên rồi, - con cáo nói.

- Nhưng bạn sẽ khóc, - hoàng tử bé nói.

- Tất nhiên rồi, - con cáo nói.

- Vậy thì bạn chẳng được gì cả.

- Mình được chứ, - con cáo nói, - bởi vì còn có màu lúa mì.

Sau đó nó nói thêm:

- Hãy thăm lại vườn hoa hồng đi! Bạn sẽ hiểu rằng bông hoa của bạn là duy nhất trên đời. Rồi khi bạn quay lại vĩnh biệt mình, mình sẽ tặng bạn một bí mật làm quà.

Hoàng tử bé đi thăm lại vườn hoa hồng:

- Các bạn chẳng giống bông hồng của tôi chút nào, các bạn chưa là gì cả, - cậu nói với chúng. - Chẳng ai cảm hoá các bạn và các bạn chẳng cảm hoá ai. Các bạn giống như bạn cáo của tôi ngày trước. Hồi đó bạn ấy chỉ là một con cáo như cả trăm ngàn con khác. Nhưng tôi đã biến bạn ấy thành bạn của tôi, và bây giờ bạn ấy trở thành duy nhất trên đời.

Các bông hoa nghe vậy rất lấy làm bực dọc.

- Các bạn đẹp, nhưng các bạn trống rỗng, - cậu nói tiếp với chúng. - Chẳng ai muốn chết vì các bạn. Còn bông hoa của tôi, dĩ nhiên người bình thường đi qua có thể tưởng rằng bạn ấy giống như các bạn. Nhưng chỉ một mình bạn ấy mà còn quan trọng hơn tất cả các bạn ở đây, bởi vì chính bạn ấy đã được tôi vun tưới. Bởi vì chính bạn ấy đã được tôi đặt vào lồng kính. Bởi vì chính bạn ấy đã được tôi che chở bằng tấm chắn gió. Bởi vì chính bạn ấy đã được tôi bắt sâu (trừ hai ba con để trở thành bươm bướm). Bởi vì chính bạn ấy đã khiến tôi nghe phàn nàn, hoặc khoe khoang, hoặc cũng có khi im lặng. Bởi vì đó là bông hồng của tôi.

Rồi cậu quay lại chỗ con cáo:

- Vĩnh biệt, - cậu nói...

- Vĩnh biệt, - con cáo nói. - Đây là bí mật của mình. Rất đơn giản: người ta chỉ thấy rõ với trái tim. Điều cốt lõi vô hình trong mắt trần.

- Điều cốt lõi vô hình trong mắt trần, - hoàng tử bé lặp lại, để cho nhớ.

- Chính thời gian mà bạn bỏ ra cho bông hồng của bạn đã khiến bông hồng của bạn trở nên quan trọng đến thế.

- Chính thời gian mà mình bỏ ra cho bông hồng của mình… - Hoàng tử bé lặp lại, để cho nhớ.

- Con người đã quên mất sự thật này, - con cáo nói. - Nhưng bạn thì không được quên. Bạn có trách nhiệm mãi mãi với những gì bạn đã cảm hoá. Bạn có trách nhiệm với bông hồng của bạn…

- Mình có trách nhiệm với bông hồng của mình… - Hoàng tử bé lặp lại, để cho nhớ.