Nguyễn Tấn Đại

Người Dran nay đọc “Chuyện xứ Dran xưa”

Nguyễn Tấn Đại — 2020-10-02T12:12:00Z

Kính tặng: Thầy Lâm Trung Châu

Một ngày hè năm 2020, cầm trên tay quyển “Chuyện xứ Dran xưa” được bao bìa nhựa trang trọng trên tay mà lòng tôi bồi hồi. Tối ăn cơm rồi xử lí công việc ngoài giờ xong, vợ con ngủ cả, tôi chong đèn đọc một lèo hết cả quyển sách. Những mẩu chuyện không mới với tôi, vì đã từng đọc rải rác trên Diễn đàn Đa Nhim từ hơn chục năm trước. Nhưng đọc một mạch trọn vẹn một quyển sách in gọn gàng trên tay, cảm nhận sẽ rất khác so với việc đọc từng bài rải rác trong nhiều năm, xen kẽ giữa bài viết và những lời bình luận, trao đổi kèm theo.

Có thể nói, một xứ sở nhỏ tẻo teo miền cao nguyên heo hút mà có được một quyển sách đẹp mắt như vậy thật là một điều quý báu hiếm có. Chỉ vẻn vẹn khoảng 160 trang truyện kể, sách được chia làm năm phần chính. Phần thứ nhất “Ngày xưa ở xứ Dran” gồm 16 mẩu chuyện về các sự việc diễn ra trên vùng đất ấy thuở xưa. Phần thứ hai “Người xứ Dran xưa” gồm 12 truyện kể về những cư dân, tạm gọi là “nổi tiếng”, được nhiều người suốt nhiều thế hệ nhớ mặt, nhớ tên. Phần thứ ba “Hương quê còn đó” gồm ba bài viết về những món quà quê đặc sản của xứ Dran. Phần thứ tư “Bên dòng Mai Nương” với năm mẩu chuyện kể về những sự kiện quan trọng trong đời của tác giả, có liên quan mật thiết đến sự gắn bó của tác giả với xứ sở Dran. Cuối cùng là phụ lục “Viết cho Đơn Dương”, gồm năm bài viết dưới góc độ cảm nhận của thế hệ con cháu nghĩ về vùng quê yêu dấu từ nơi phương trời xa.

Vậy cái xứ bé tẻo tèo teo ấy ở đâu, có gì hay mà lại có hẳn truyện in thành sách thế kia? Nếu nói về địa danh hành chính ngày nay, Dran là một thị trấn có diện tích chừng hơn 130 km², thuộc huyện Đơn Dương, tỉnh Lâm Đồng, cách thành phố Đà Lạt 36 km đường bộ về hướng đông nam. Thị trấn Dran ngày nay được thành lập vào năm 1989, từ tên gọi trước đó là xã Lạc Nghiệp, với dân số (thống kê năm 2005) vào khoảng 15.000 dân.

Chính cái địa danh này là điều có thể gây sốc, và thực sự là đã gây sốc cho một số độc giả. Nhất là những người không biết gì về Dran hay ở những vùng lân cận mới mở sách xem một trong những bài đầu tiên (Đâu phải Dran xưa bé tí teo) đã thấy bỗng dưng bị “gom bi” hết vào xứ Dran. Thế là nổ ra một cuộc tranh luận nho nhỏ trên mạng xã hội rằng tác giả nói xạo, phóng đại hay viết sai đủ các kiểu. Mà quên mất điểm cốt yếu là sách đã ghi hẳn hoi trên bìa hai chữ “Tản văn”, không phải sách tư liệu khoa học hay lịch sử.

Nói thế không có nghĩa là tác giả bịa chuyện để viết. Điều kì lạ ở cuốn sách nhỏ này là chất tư liệu lịch sử của nó ngồn ngộn trong một ngôn ngữ kể chuyện dí dỏm mà sang trọng, ý tứ đan cài nhẹ nhàng mà thâm thuý. Nhưng chỉ là với những ai thực sự có mối quan tâm đến nghiên cứu về lịch sử, địa lí hay cả văn hoá, giáo dục hay nhiều mặt khác. Những chi tiết rải rác đây đó trong các câu chuyện tản mác, thoạt trông thì có vẻ chẳng liên hệ gì. Nhưng xét thật kĩ thì đó lại là những chỉ dấu cho phép hình dung ra bối cảnh lịch sử, văn hoá của cả một thời ấy như thế nào.

Như bài “Ngôi trường tiểu học đầu tiên, thầy giáo tử tù và pháp trường”, sẽ giúp bạn hình dung ra được một trường học Việt Nam năm 1947 được tổ chức ra sao. Và không những thế, có thể hình dung luôn câu chuyện những người làm cách mạng hoá thân trong những con người bình thường như thế nào (hay là ngược lại, những con người bình thường đã bí mật tham gia hoạt động cách mạng như thế nào). Từ cái tựa rất gây tò mò xen lẫn chất lãng mạn và hình sự cho tới những tình tiết rất khốc liệt, tất cả lại hiện ra rất nhẹ nhàng trong hơn hai trang viết. Không một lời bình phẩm, phê phán hay ca ngợi bên này hay bên kia. Tự thân người kể và quyển sách chỉ làm đúng vai trò kể chuyện, nêu sự việc. Cảm nhận, đánh giá thế nào là thuộc về người đọc.

Tương tự, một loạt bài viết về trường học xứ Dran xưa giống như những mảnh ghép nhỏ tạo thành một bức tranh lớn về cách học hành, thi cử, sinh hoạt, giao lưu của học trò thời ấy như thế nào. Tác giả vẫn không một lời bình luận, nhưng người đọc có thể dễ dàng liên hệ giữa cách người Pháp từ hơn nửa thế kỉ trước đã tổ chức đời sống trường học ở một miền cao heo hút như thế, với thực trạng các trường học vùng sâu vùng xa ngày nay ra sao. Đó cũng là một phần lời giải cho một câu hỏi mà tôi, một đứa con xứ Dran thuộc nhiều thế hệ về sau, hằng đau đáu từ thời trẻ trâu bắt đầu biết quan sát và suy nghĩ: vì sao từ thuở xa xưa ở cái rẻo cao nhỏ bé tưởng chừng không ai biết ấy, gần như mọi thành tố của một xã hội văn minh (trường học, nhà thương, nhà bảo sanh, chợ, giếng nước công cộng, nhà công, tiệm sách, hiệu ảnh, rạp phim, “bar dancing” (quán bar sàn nhảy), “cercle sportif” (câu lạc bộ thể thao), sân vận động, xe khách…) đều có đủ? Và lại càng đau đáu sau hơn 20 năm thành người xa xứ: vì sao những thành tố của một xã hội văn minh vốn có ở cái rẻo cao heo hút ấy lại dần dần biến mất đi cùng với sự thay da đổi thịt về kinh tế và vật chất?

Cũng thế, những mẩu chuyện kể về các sinh hoạt văn hoá xứ Dran xưa có thể giúp người đọc hình dung ra được đời sống tinh thần không chỉ của người dân vùng đất ấy, mà còn là ở khắp mọi vùng miền đất nước. Chỉ trong bốn trang của bài “Dran xưa không có điện”, bạn có thể “ngụp lặn” trong những đoạn phim minh hoạ sống động các trò chơi trẻ con hay dân dã của nửa đầu thế kỉ XX. Nào là bắn cá, nào là u mọi, rồi chạy bắt cứu tù hay ông qua bà lại, và cả… đánh lộn, phát sinh từ trò diễn kịch trong các giờ học Sử. Không chỉ dừng lại ở trẻ con, vì còn có những đoàn hát cải lương mà cả già trẻ lớn bé đều say mê, hay những trò cờ bạc dân gian như chơi me, tài xỉu, số đề, tất cả tạo nên một bức tranh rất thực về cuộc sống, về xã hội và con người đương thời.

Và dĩ nhiên, một phần quan trọng không thể thiếu trong tâm khảm của mọi người dân Dran: tuyến đường sắt răng cưa Tháp Chàm-Đà Lạt. Những thế hệ từ 7X “đời cuối” trở đi lớn lên ở xứ Dran với hình ảnh cây cầu sắt im lìm vắt ngang sông, đượm buồn u mặc. Nhưng trừ phần tự sự “Bên dòng Mai Nương”, nếu ví văn phong của cả quyển sách như một bài ca nhẹ nhàng vui nhộn thì bài “Những tiếng còi tàu” sẽ như một quãng trầm lắng ưu tư, trong vẻn vẹn hơn 700 từ đã tạo nên một đoạn phim hết sức sống động về quá khứ, với đoàn tàu hơi nước xình xịch tiến tới khúc quanh chân đồi chùa Giác Nguyên rồi “rúc lên một hồi còi dài. Tiếng còi lanh lảnh xé toang bầu không khí đang yên ắng của cái thị trấn nhỏ bé. Trong thoáng chốc lại vang lên tiếng rầm rầm dữ dội, đó là lúc con quái vật đen sì đang chuyển mình lướt trên chiếc cầu sắt bắc qua sông Danhim.”

Hình ảnh hai người thầy giáo trẻ nhẩn nha uống cà phê đợi tàu, rồi lững thững đến đứng ở một góc sân ga, quan sát khung cảnh bỗng chốc huyên náo nồng nhiệt rồi cũng bỗng chốc rơi ngược vào thinh lặng, thật là đầy cảm xúc. Cũng đoạn phim tương tự như thế, nhưng vào chiều ba mươi Tết thì các nhân vật vắng đi, chỉ còn một thầy giáo đơn độc trầm ngâm trước một đoàn tàu thưa khách, lặng mình trước một cảnh đoàn viên đầy yêu thương, rồi ưu tư rảo bước trên lối về xẩm tối thấp thoáng ánh đèn thoang thoảng hương trầm ngày cuối năm. Khung cảnh đầy tâm trạng ấy chỉ có thể hiểu được qua loạt bài về các sự kiện bi thương mà kiên trì, bền chí thời niên thiếu của chính tác giả. Không phải ngẫu nhiên mà hoạ sĩ thiết kế đã chọn hình ảnh đoàn tàu phụt khói bảng lảng sương giăng mây trời cuộn quấn để đưa lên bìa sách.

Phần thứ hai của quyển sách là những mẩu chuyện nho nhỏ về những gương mặt, cái tên thân thuộc mà chỉ người dân quê ấy mới biết được. Đây chủ yếu như một món quà thân thương dành tặng cho những người con dân xứ Dran xưa và nay đang tản mác khắp chốn cùng quê. Nhưng nếu bỏ qua yếu tố địa phương của những tên gọi ấy, thì thực ra nhiều tình tiết cũng lại cho phép người đọc mường tượng ra được phần nào đời sống chung của xã hội thời ấy. Kể cả chuyện liên quan đến vua Bảo Đại, với kỉ niệm nhớ đời của bác thợ cắt tóc Ba Dân. Hay về những cư dân người Pháp đến sinh sống tại Dran hẻo lánh yên bình chứ không phải ở thành phố Đà Lạt phồn hoa đô hội.

Càng lần theo từng trang sách, cứ như càng hiện ra một mối dây để trả lời cho có một câu hỏi mà cá nhân tôi tâm tư từ bấy lâu nay. Tôi học tiếng Pháp một cách rất tình cờ và may mắn từ khi vào đại học ngành Sư phạm Sinh. Trước đó một chữ tiếng Pháp bẻ đôi cũng không biết, nhưng không hiểu vì lí do gì mà không cần đầu tư nỗ lực gì nhiều tôi vẫn có thể học được rất nhanh, rất nhiều. Tôi vẫn luôn cho là do cách tư duy, tôi chuộng kiểu suy luận logic, nên phù hợp với tiếng Pháp vốn đòi hỏi cấu trúc logic chặt chẽ. Nhưng, một cách tâm linh, tôi tự hỏi liệu có phải tất cả những âm hưởng mà người Pháp tạo ra trên vùng đất ấy đã thấm vào mình?

Và điều cuối cùng đọng lại, cũng là một câu hỏi đầy tâm tư: tại sao vào cái thời thiếu thốn đủ thứ ở một chốn xa xôi hẻo lánh như thế mà chất lượng dạy học tuyệt vời đến như vậy? Vốn kiến thức lịch sử, văn hoá thì thôi không dám bàn vì ngoài lề quyển sách, nhưng văn phong ngôn ngữ tiếng Việt và tiếng Pháp thì không thể chê vào đâu được. Bài “Đằng sau tờ giấy phép” hé lộ câu chuyện một chàng trai 16 tuổi đã dũng cảm quyết định từ bỏ cuộc đời cạo giấy của anh thư kí đồn điền J. Bastos để trở thành anh giáo làng bình dị xứ Dran, gắn bó cuộc đời với bảng đen phấn trắng. Trải qua 50-60 năm dằng dặc mà vẫn nhớ như in từng sự kiện, từng con người, từng cái tên cả ta lẫn Tây. Trong khi tôi ngày trước đi du học về, chỉ một năm không dùng tiếng Pháp mà gặp lại người Pháp đã bắt đầu lúng ta lúng túng như gà mắc tóc.

Trong triết lí Phật giáo có khái niệm duyên khởi. Tôi không theo đạo, không phải Phật tử, không biết có thật hay không. Nhưng rõ ràng là có một mối liên hệ nào đó giữa quá khứ với hiện tại. Và tôi ngày càng tin rằng, những gì đã xảy ra tại quê hương trong quá khứ luôn có một sự kết nối vô hình với chúng tôi ngày hôm nay. Như học sinh của École de Dran đậu 100 % kì thi tiểu học đầu tiên năm 1951, lối sống dù giản dị, thanh bạch nhưng không kém hào hoa phong nhã hay vô ưu phóng khoáng của nhiều nhân vật, tình làng nghĩa xóm, hay rất đông nhưng gương mặt ưu tú xuất thân từ Dran giờ đây thành danh khắp chốn trong mọi lĩnh vực… Để chỉ nói lên một điều: tôi là người Dran, tôi yêu Dran, cũng như rất nhiều cô chú anh chị em bạn bè xung quanh.

Sài Gòn, 02/10/2020

Hồi ức cầu xe lửa Dran

Nguyễn Tấn Đại — 2020-07-12T13:07:12Z

Quê tôi nằm dọc tuyến đường sắt răng cưa Tháp Chàm-Đà Lạt, là một công trình độc đáo mà người Pháp đã xây dựng trong thời kì đô hộ Đông Dương. Tuyến đường sắt này có hai cây cầu vượt sông bằng sắt, một tại Tân Mỹ và một tại Dran. Chiếc cầu sắt Tân Mỹ được xây dựng trong giai đoạn đầu hình thành (1903-1913), kiến trúc thô kệch không có gì đặc sắc. Chiếc cầu sắt Dran có lẽ ra đời trong giai đoạn hoàn thành các chặng nối dài cho đến Đà Lạt, nhất là đoạn từ ga Eo Gió (đỉnh đèo Ngoạn Mục) đến ga Càn Rang (Lạc Thiện, Dran) những năm 1926-1927 [1]. Khác với Tân Mỹ, cầu sắt Dran là một công trình diễm lệ, với ba nhịp cầu uốn cong thanh thoát vắt qua dòng sông Đa Nhim khi ấy còn rất rộng, sau lưng là sườn núi vươn cao như một điểm tựa vững chãi.

Ảnh 1: Cận cảnh cầu xe lửa Dran. Tác phẩm đầu tay với chiếc máy ảnh compact, mùa xuân 1994.

Từ năm 1972, tuyến đường sắt đặc biệt này bị ngưng khai thác do chiến sự căng thẳng. Sau khi hoà bình lặp lại, việc khai thác trở lại cũng không mấy khả quan. Rồi một ngày “đẹp trời” nào đó, ngành đường sắt đã cho tháo gỡ các thanh ray của tuyến đường sắt răng cưa Tháp Chàm-Đà Lạt để sửa chữa những đoạn đường sắt Bắc-Nam bị hư hỏng. Đến năm 1990, những chiếc đầu máy xe lửa hơi nước nằm im lìm trong các nhà ga hoang phế ở Krong Pha và Đà Lạt lại được bán cho người Thuỵ Sĩ với giá “đồng nát”. Nhà ga Eo Gió nơi đón đoàn tàu vượt đèo Ngoạn Mục qua ngàn mét núi cao trùng điệp trở thành chuồng bò kho chứa. Nhà ga Càn Rang nơi khách lên xuống chuẩn bị cho một hành trình vượt đèo Dran qua tiếp năm trăm mét núi cao mây trắng nắng tràn bị xâm lấn dần dần biến thành nhà ở của cư dân ven tuyến đường. Những tiếng còi tàu chỉ còn văng vẳng trong tiềm thức người già và trong trí tưởng tượng của một số người trẻ tuổi.

Ảnh 2: Toàn cảnh cầu xe lửa Dran. Tháng 05/1996.

Trong cái trí tưởng tượng ấy, hình ảnh đoàn tàu phùn phụt hơi nước vượt qua ba nhịp cầu cong cong trên mặt nước lững lờ hẳn là giống một thiếu nữ phơi phới thanh tân đương thời xuân sắc. Tôi sinh ra và lớn lên trong cái “thung lũng mây” yêu dấu ấy, mỗi ngày đi qua lại một lần khắc sâu hình ảnh chiếc cầu sắt trầm mặc, im lìm bên “dòng sông nước mắt” lững lờ không trôi. Cứ như là một mệnh phụ phu nhân đài các lặng thầm mặc tưởng về một thuở xuân thì.

Ảnh 3: Cầu xe lửa Dran nhìn từ chùa Giác Nguyên. Mùa xuân 2003.

Thời học cấp II, tôi mê sinh hoạt Đội. Vì vậy, dù được kết nạp đội trễ nhất (lớp 5) so với các bạn cùng lứa, tôi vẫn mau chóng trở thành “cán bộ Đội” cực kì năng nổ, tích cực, gọi là “máu”. Trong vòng 3 năm từ lớp 7 đến lớp 9, tôi trải qua đến 4 “đời” Tổng phụ trách Đội. Đó là giai đoạn phong trào Đoàn-Đội bắt đầu đi xuống dưới tác động của kinh tế thị trường thời kì mở cửa. Khi các anh chị nòng cốt ở các khoá trên lên cấp III rồi ra trường, tôi trở thành người lôi kéo, thúc giục, năn nỉ bạn bè và các khoá sau tham gia sinh hoạt Đội với một niềm tin hoàn toàn trong trẻo, ngây thơ. Đó cũng là những cơ duyên dẫn đến những bức ảnh lịch sử mà tôi có được về cây cầu sắt đặc biệt này.

Năm lớp 7, trong một lần đạp xe vào đồi thông Châu Sơn chơi, gặp thầy Lê Công Quý đeo máy ảnh hướng dẫn các anh chị khoá 1992 chụp ảnh, tôi đứng nhìn từ xa một cách vừa tò mò vừa ngưỡng mộ. Đến những năm lớp 9, lớp 10, khi hướng dẫn sinh hoạt cho các bạn khoá 1999, chúng tôi thường tụ tập tại nhà Nguyễn Hữu Tuấn con chú Nguyễn Hữu Đô. Chú Đô làm nghề chụp ảnh nên có nhiều tạp chí ảnh, tôi được xem ké và dần dần hình thành niềm yêu thích chụp ảnh, dù không có chút phương tiện nào để thực hành.

Ảnh 4: Khu trung tâm thị trấn Dran nhìn từ chùa Giác Nguyên. Mùa xuân 2003.

Mùa thu năm 1993, tôi học lớp 10, thị trấn Dran hứng chịu một trận lũ lịch sử do mưa lớn, nước từ thượng nguồn đổ về ồ ạt, đập Đa Nhim buộc phải xả lũ cấp tốc cả 4 cửa khổ. Mới tờ mờ sáng, người dân khu vực Quảng Lạc đã thấy nước ngập đến tận chân giường. Đến sáng người dân trên phố thức dậy thì nước đã mấp mé mặt cầu xe hơi và gần ngập trụ đá cầu sắt. Thuở ấy các anh công an đập Đa Nhim có nuôi cá mè trong lòng hồ để “tăng gia sản xuất”; những chú cá mè to bằng cả bắp chân người bị nước dập tơi tả, phơi trắng bụng lềnh bềnh trong dòng nước đục ngầu. Nhiều người cầm vợt dài đứng mặt bên này cầu xe hơi tranh thủ vớt cá. Riêng chú Chín Khùng đứng mặt cầu bên kia, thấy con cá to “thoát” khỏi các tay “vợt thủ” bèn lao xuống ôm chầm lấy, rồi nương theo dòng nước đến trụ đá cầu sắt, bám vào trèo lên. Nhiều người dân Đường Mới phải chạy lũ dồn về khu đường ray xe lửa, đứng lô nhô trên nhịp cầu sắt, thấy cảnh đó chỉ có lắc đầu thè lưỡi.

Ảnh 5: Toàn cảnh thị trấn Dran nhìn từ chùa Giác Nguyên. Mùa xuân 2003.

Cơn lũ qua đi để lại một bãi đá dài phía sau cầu xe hơi hướng về cầu xe lửa. Lâu ngày bãi đá biến thành bãi bồi, nhiều người tận dụng làm đất trồng trọt. Đó cũng có thể là nơi chăn bò, thả ngựa loanh quanh ăn cỏ bên bờ sông. Mùa xuân năm 1994, dịp Tết, tôi mượn được chiếc máy ảnh compact của ông anh rể. Thế là hí hoáy ráp phim, chạy xuống bãi đá này chụp hình chiếc cầu sắt. Sau rửa ra, tấm đầu tiên phim bị cháy do ở đầu cuộn, tấm thứ hai thành công, chính là bức ảnh số 1 của bài viết này. Tác phẩm nhiếp ảnh đầu tay của tôi ra đời như thế, và cho đến nay đó là một trong hai bức ảnh tôi ưng ý nhất về cây cầu sắt Dran, dù chỉ chụp bằng một chiếc máy ảnh compact rẻ tiền. Đến năm 1996, dịp tốt nghiệp ra trường, tôi cũng mượn được máy ảnh để chụp hình kỉ niệm và dĩ nhiên tôi không quên cây cầu sắt, dù thần thái bức ảnh (số 2) không được ưng ý như hai năm trước đó.

Ảnh 6: Tuổi thơ bên sông. Mùa xuân 2004.

Năm 2000, tôi đi du học Pháp sau khi tốt nghiệp đại học. Niềm vui chụp ảnh được thoả mãn vì có tiền dành dụm mua được bộ máy ảnh bán tự động, với đầy đủ phụ tùng, đèn flash, ống kính xa gần, chân máy các loại. Học xong về nước, chiếc cầu sắt vẫn lừng lững u buồn nằm đó cùng năm tháng nắng mưa. Mỗi dịp về Tết, tôi lại lang thang chụp ảnh với niềm mong mỏi một ngày nào đó lập một website chia sẻ hình ảnh quê hương với những người đồng hương đang rải rác khắp bốn phương tứ xứ. Internet những ngày ấy vẫn còn là một thứ gì xa xỉ ở Việt Nam, và Mark Zuckerberg vẫn còn chưa vào đại học để tạo nên đế chế Facebook mấy năm về sau. Chỉ khổ một nỗi, tiền mua phim và rửa hình rất tốn kém, mà kết quả chụp thì không thể thấy ngay như máy ảnh số, nên không phải lúc nào tôi cũng quay về đề tài cầu xe lửa. Lại càng không thể hình dung một ngày nào đó nó sẽ biến mất không còn tồn tại trên đời.

Ảnh 7: Ngựa non (1). Mùa xuân 2004.

Dịp Tết 2003, tôi khệ nệ vác bộ máy ảnh leo lên sườn núi phía sau chùa Giác Nguyên, hướng nhìn ngược về thị trấn. Riêng hôm ấy tôi bấm có lẽ đến vài chục bức ảnh từ toàn cảnh đến cận cảnh, từ góc rộng đến tele. Vì chưa có máy ảnh số và công nghệ chụp panorama như bây giờ, tôi phải kéo zoom hết mức, rồi canh từng khuôn ảnh nhỏ để chụp sao cho thấy hết các chi tiết của thị trấn, với dự định sẽ rửa ra hết rồi ghép lại thành một bức toàn cảnh độ nét cao. Nhưng cách làm thủ công thô sơ ấy không thể đạt kết quả như ý, vì chỉ cần lệch góc một chút, ánh sáng khác một chút, rồi tiệm ảnh rửa nước màu khác một chút… thì sản phẩm lắp ghép không còn như kì vọng, mất hết nét đẹp thu được vào tầm mắt khi đứng nhìn từ trên cao. May mắn là trong loạt hình đó, có một tấm ghi lại được trọn vẹn hình ảnh chiếc cầu xe lửa bắt xéo qua sông, hướng về trung tâm thị trấn trước khi rẽ trái vào Lạc Thiện (số 3). Bức ảnh ghép duy nhất có thể thực hiện chính là từ tấm này và một tấm chụp nối sang chiếc cầu xe hơi, tạo thành một bức panorama cận cảnh toàn bộ khu trung tâm thị trấn với hai chiếc cầu hai bên (số 4). Từng mái nhà uốn quanh chân đồi hiện ra mồn một, là những chi tiết khó lòng thấy được với ảnh chụp toàn cảnh thị trấn bằng ống kính góc rộng (số 5).

Ảnh 8: Ngựa non (2). Mùa xuân 2004.

Một năm sau, lượng hình ảnh và tư liệu tích cóp vẫn chưa được như ý, dịp Tết 2004 tôi lại về Đơn Dương tiếp tục vác máy lang thang săn ảnh. Như một định mệnh, khi đi ngang qua cầu xe hơi, tôi bắt gặp một cảnh đầy ấn tượng: một cậu bé mặc đồng phục học sinh quần xanh áo trắng, vừa chăn bò vừa tranh thủ học bài bên bờ sông. Xung quanh còn có vài chú ngựa cả già lẫn non được ai thả lang thang gặm cỏ. Một khung cảnh đầy an nhiên tự tại. Tôi lập tức dừng xe giữa cầu, bấm ngay một pô ảnh có thể nói là để đời về cây cầu sắt Dran (số 6), vì sau dịp đó không còn ai có bất cứ cơ hội nào khác nữa. Tấm này về sau lập diễn đàn Đa Nhim tôi đã đăng tải và đặt tên “tuổi thơ bên sông”. Sau đó, tôi chạy xe xuống hẳn dưới bờ sông để chụp thêm một loạt ảnh khác. Một chú ngựa non lang thang ăn cỏ bên sông với hậu cảnh là nhịp cầu sắt cong cong trở thành chủ đề cho các bức ảnh số 7 và số 8. Trong bụng nghĩ rằng, hồi xưa mới “vào nghề” bằng chiếc máy ảnh compact mà còn chụp được tác phẩm ưng ý đến vậy, nên với bộ “đồ nghề” chuyên nghiệp trên tay hôm ấy, ắt phải có thêm nhiều “tuyệt phẩm”. Nhưng thực sự tôi đã nhầm. Trong loạt ảnh chụp này, các bức từ xa (số 9) đến gần (số 10), từ dọc (số 11) đến ngang với các bụi cây làm tiền cảnh (số 12) hết thảy đều không có được cái thần thái đã thu được trong bức ảnh đầu tay năm xưa.

Ảnh 9: Cầu xe lửa Dran những tháng ngày cuối cùng (1). Mùa xuân 2004.

Rời Dran mùa xuân năm ấy, tôi không ngờ rằng chỉ vài tháng sau, chiếc cầu sắt đã đột ngột biến thành đống sắt vụn. Thời điểm đó, anh trai tôi đang làm phó chủ tịch thị trấn. Sau về nhà hỏi chuyện, anh bảo việc đó do ngành đường sắt đơn phương quyết định, chính quyền địa phương không hay biết và cũng không kịp can thiệp. Bây giờ anh đã mất, những lãnh đạo chính quyền khi ấy giờ cũng đã nghỉ hưu cả, chẳng còn ai để đối chứng, kiểm tra, làm rõ. Mà có thì cũng chẳng biết giải quyết được việc gì không. Hơn mười lăm năm trôi qua, để thấy hết nguồn cơn cái quyết định ấu trĩ ngày ấy của ngành đường sắt thì cần nhìn lại câu chuyện theo chiều dài lịch sử, gắn với cả những câu chuyện tháo ray đường sắt răng cưa sửa ray đường sắt Bắc-Nam hay bán “đồng nát” những chiếc đầu máy xe lửa hơi nước thuộc loại độc nhất vô nhị trên thế giới cũng theo chu kì 15-20 năm trước đó. Hay cả cái sự loay hoay bế tắc với hệ thống đường sắt quốc gia ngày hôm nay không khá hơn được chút nào so với những gì người Pháp đã tạo dựng và để lại từ gần một thế kỉ trước.

Ảnh 10: Cầu xe lửa Dran những tháng ngày cuối cùng (2). Mùa xuân 2004.

Sáng sớm ngày 24/06/2004, báo Tuổi Trẻ đăng bài “Cái chết của một cây cầu trăm tuổi” với hình ảnh chiếc cầu sắt lịch sử đổ sụm bên dòng Đa Nhim, như một vết dao cứa lòng những người con Đơn Dương xa xứ. Đó cũng là một trong những tác nhân thôi thúc mạnh mẽ hơn ý tưởng lập website của tôi. Ngày 06/11/2005, Quỹ Thông Xanh ra đời với sự góp sức của nhiều thành viên các khoá từ 1992 đến 1996. Đúng một tháng rưỡi sau, “DaNhim.net: Điểm hẹn Đơn Dương” ra mắt qua sự hợp tác giữa tôi với một người bạn cùng khoá là Võ Ngọc Minh Quang và một chị khoá 1994 là Hồ Ưng Bình. Năm năm tiếp theo là giai đoạn “vàng son” của các hoạt động cộng đồng người Đơn Dương. Diễn đàn Đa Nhim thu hút được đến gần 3.000 thành viên, đăng tải hơn 2.000 đề tài thảo luận với trên 20.000 bài viết. Tôi muốn sử dụng các tư liệu, hình ảnh cá nhân mình tích góp được như một tài sản chung của cộng đồng, nên đã chia sẻ các album của website và diễn đàn mà hoàn toàn không ghi tên tác giả.

Ảnh 11: Cầu xe lửa Dran những tháng ngày cuối cùng (3). Mùa xuân 2004.

Trong số đó, bốn bức ảnh cây cầu sắt Dran của tôi (số 1, 3, 5 và 6) cùng nhiều một số ảnh của vài thành viên khác đã được một tổ chức người Việt ở nước ngoài tên là VNAF MAMN đưa vào một trang tư liệu về tuyến đường sắt răng cưa Tháp Chàm-Đà Lạt, nhưng “hô biến” bản quyền thành của mình. Từ đó, các bức ảnh này được lưu truyền khắp nơi trên mạng, cho đến một ngày “đẹp trời” khác giữa tháng 09/2009, một bạn trẻ người Đơn Dương có bài viết về quê hương đăng trên VietNamNet, chia sẻ thông tin trên diễn đàn Đa Nhim (mà tôi làm quản trị), dẫn 2 bức ảnh của tôi mà ghi nguồn của VNAF MAMN. Một mặt tôi giải thích cho tác giả bài viết biết nguồn gốc 2 bức ảnh này, mặt khác sau đó tôi viết thư cho VNAF MAMN đề nghị họ sửa lại chú dẫn tác quyền các bức ảnh lấy trên DaNhim.net. Kết quả chỉ có 3 bức số 1, 5 và 6 được sửa. Tôi không muốn dây dưa phiền toái nhiều nên cũng im lặng bỏ qua.

Ảnh 12: Cầu xe lửa Dran những tháng ngày cuối cùng (4). Mùa xuân 2004.

Từ khoảng 2010 trở đi, mạng xã hội phát triển, các diễn đàn thảo luận trực tuyến đi vào thoái trào, dù là những cộng đồng một thời đình đám nhất cộng đồng mạng. Các bức ảnh sai nguồn nói trên vẫn cứ mãi lưu lạc, lan truyền, chia sẻ, cho tới một ngày “đẹp trời” nào đó nữa lại quay về trước mặt chính tác giả, không qua người này thì người khác (kể cả những người thân quen và... người nhà). Đính chính mãi mệt quá, thôi thì hôm nay viết luôn loạt hồi ức này, xem như một công nhiều việc: vừa xác lập bản quyền, vừa kể rõ gốc gác, vừa chia sẻ thêm những bức ảnh chưa từng công bố về cây cầu xe lửa lịch sử xứ Dran.

Sài Gòn, 12/07/2020

[1] Theo tuần báo L'Éveil Économique de l'Indochine ngày 04/04/1926 (trang 19), cầu sắt Dran đang trong quá trình xây dựng và dự kiến hoàn thành trong vòng 3 tháng sau đó

Cập nhật: 09/2025 (xử lí vết ố ảnh 2 bằng Gemini)

Dòng sông tuổi thơ

Nguyễn Tấn Đại — 2013-09-13T03:10:13Z

Quê tôi ai cũng có một dòng sông bên nhà

Con sông quê gắn bó với tuổi thơ đời tôi

Bao năm xa quê ấy trong mơ tôi vẫn thấy

Hôm nay tôi trở về lòng chợt vui thấy sông không già...

(Trở về dòng sông tuổi thơ – Hoàng Hiệp)

Mỗi miền quê Việt Nam hầu như đều gắn bó với hình ảnh một con sông nào đó. Tuổi thơ mỗi người Việt lớn lên có lẽ ai cũng mang trong mình những hoài niệm vui buồn về con sông quê. Rồi đi xa, ai cũng mong dòng sông tuổi thơ của mình không già đi theo năm tháng. Thế mà... Cứ mỗi lần quay lại nhìn con sông quê ta, dòng Đa Nhim, nước mắt sao cứ nghèn nghẹn... Con sông của chúng ta dường như mỗi tháng ngày trôi qua lại trở nên già đi, u buồn hơn, trầm lặng hơn... Nhất là từ khi hình ảnh ba nhịp cầu sắt cong cong mất đi, chỉ còn lại hai trụ đá lẻ loi trơ trọi giữa mặt nước dần cạn khô...

Có phải con sông quê ta đã thực sự già đi? Hay dòng Đa Nhim thân yêu đang chìm dần vào giấc ngủ vùi? Phải chăng nàng Ka Lang khóc thương chàng Ha Biang đã hết nước mắt, nên “dòng sông nước mắt”, tên gọi Đa Nhim, không còn trôi nữa? Đập Đa Nhim hiên ngang vắt giữa hai sườn núi, nắn dòng nước thiên nhiên ban tặng cho Dran quê ta, mang lại dòng điện sáng cho bao miền quê khác; còn xứ sở ấy, mạch sống giống như cạn dần, già cỗi, như con sông ngái ngủ ngày này qua tháng nọ, trơ lòng phơi đáy, mặc cho cát bồi, đá lở,...

Rồi một ngày, ta đi tìm mạch nguồn, ngược dòng Đa Nhim...

Mạch sống quê ta vẫn còn đây, vẫn ăm ắp đầy. Chỉ một lằn ranh, bao sức sống tiềm tàng căng đầy bên kia bờ đập. Những thân cây khô vẫn vươn cao cành nhánh gầy như những bộ xương giữa mặt hồ lộng gió... Những cây thông ven bờ nước vỗ, đất lở dưới chân nhưng bộ rễ vẫn đan xen vững chắc trụ lại với thời gian... Rừng thông bạt ngàn xanh ngút, từ mặt nước mênh mông khép lại dần cao ngất, nơi thiên nhiên còn nguyên sơ thưa vắng dấu chân con người. Nhắm mắt lại nghe sóng nước ì oạp mạn xuồng, văng vẳng bên tai tiếng ngàn thông reo hát giữa không gian thinh lặng hoang dã hùng vĩ của đất trời...

Càng lên thượng nguồn, sóng càng giảm, nước càng lặng. Hàng cây trầm ngâm bên bờ nước, buồn đìu hiu giấc chiều thu, bóng cây đỏ au nghiêng soi bóng nước như ưu tư điều gì. Phải chăng nỗi niềm chất chứa từ bao nhiêu sức sống từ suối mẹ trên cao dồn về đến đây thì ứ đọng lại, không được trôi đi thanh thoát như bao con sông quê khác trên khắp dải đất cong hướng mình ra biển Đông này? Phải chăng sông buồn nước tủi phận cay đắng phải uốn mình về xứ khác, mang năng lượng tiềm tàng trong lòng mình mang ánh sáng và phồn vinh cho những nẻo xa, còn miền quê nghèo vẫn ngày thêm cằn khô sỏi đá? Phải chăng hàng cây trầm mặc lo âu cho số phận mình rồi đây cũng bị xâm lấn giữa muôn trùng mai dương đang bủa vây tứ phía, chuyện tưởng chỉ của thiên nhiên chứ biết đâu lại có dáng dấp đời sống xã hội con người ở đó...

Đứng giữa lòng hồ, nhìn về phương Nam. Mênh mông nước nguồn, dạt dào sóng vỗ. Núi đồi xa xa, chìm trong mây mù. Gió lồng lộng thổi, lòng se sắt buồn... Cả xứ Dran khuất dưới tầm mắt. Bờ đập ngăn đôi dòng, ngọn nguồn cách trở. Sông dài thoi thóp nằm yên qua ngày đoạn tháng... Một mái chùa thấp thoáng trong mây mù, giữa núi đồi trùng điệp. Dường như đây là cứu cánh tâm linh, ngăn trở tầm mắt mà không cách li tâm hồn! Có vẻ như mái chùa này là điểm nhìn giao hoà giữa thượng nguồn ăm ắp và hạ nguồn khao khát... Để làm gì?

Để rồi khi cánh cửa đập nặng hàng trăm tấn được nâng lên, bao nhiêu chất chứa vỡ oà thành bọt nước trắng xoá, tuôn trào về mọi ngóc ngách bên bờ sông xưa... Như là sự bù đắp cho những nỗi niềm khát khao đến cháy bỏng. Con sông oằn mình trỗi dậy sau giấc ngủ biếng lười dài vô hạn định...

Cuộc sống hai bên bờ, dù vẫn chậm rãi, chậm đến mức tưởng như tất cả đều dừng lại cùng với dòng sông lúc nó ngừng trôi, vẫn tiếp diễn. Vẫn những ngôi chợ dù tinh tươm sạch sẽ ở Ka Đô hay cũ kĩ ọp ẹp ở Lạc Nghiệp thì đều là nơi tụ họp buôn bán đông đúc nhất ở xứ huyện nghèo. Vẫn những mảnh vườn với cọc tre thô sơ hay phủ kín bằng bạt nhựa đầy vẻ thời đại công nghiệp, lặng thầm cung cấp một nguồn rau xanh quan trọng cho nhiều xứ sở khác. Vẫn những bờ cúc quỳ mãnh liệt sức sống hoang dại sáng rực núi đồi hay những vườn hồng trĩu quả nặng mồ hôi công sức chăm bón của con người. Vẫn những cụ già địu cháu trên lưng, nâng niu những mầm non tương lai, hay những cậu bé đồng bào vui ngơ ngác bên chiếc máy cày đưa họ tiến gần hơn với thế giới văn minh. Và vẫn những em học sinh lặn lội đạp xe vượt qua từng con dốc dài, nhọc nhằn đường đến trường giữa mù sương ướt lạnh, đến với trường lớp, đến với chữ nghĩa, đến với sách vở, đến với ước vọng bay qua núi đồi, đến với những miền đất xa xăm đầy những thời cơ và thách thức...

Như con sông bị cách trở đôi dòng rồi cũng có ngày hạnh ngộ, những người con của miền đất ấy mang trong mình tiềm lực của quê hương, đến ngày rạng rỡ ở xứ người rồi thì vẫn cứ đăm đắm một điều:

Trong tim ai cũng có một dòng sông riêng mình

Tim tôi luôn gắn bó với dòng sông tuổi thơ

Con sông tôi tắm mát

Con sông tôi đã hát

Con sông cho tôi đậm một tình yêu nước non quê nhà

Và chính tình yêu tự thân ấy đã là chất keo kết dính bao nhiêu thế hệ già trẻ khác nhau, cùng ngồi lại, cùng bắt tay nhau, cùng chia vui buồn, cùng đùm bọc san sẻ,... Tất cả đều cùng hướng về một tương lai xán lạn, của nhau và cho nhau.

Dòng sông tuổi thơ của ngày hôm qua. Cho phút giây lắng đọng của ngày hôm nay. Cho sự bắt đầu của ngày mai...

Tháng 10/2009

Mến tặng chị Minh Mạnh và anh Lâm Thạnh, kỉ niệm một chuyến "về nguồn" đầy cảm xúc.